Śpiewy historyczne

• Niemcewicz Julian Ursyn •

• 1816 •

Śpiewy historyczne to cykl utworów poetyckich (powstałych w większości w latach 1808–1810) o ogromnym znaczeniu dla

kształtowania patriotycznej postawy Polaków w warunkach zaborów. Odgrywały rolę podręcznika historii (przez kilka lat były

książką podręczną dla szkół wojewódzkich). Wydanie I (Warszawa, 1816) w nakładzie 1500 egz. rozeszło się w ciągu 7 miesięcy.

Wydanie II (1818) poprzedził autor przedmową, w której dał wyraz przekonaniu, że istnieje bezpośrednia zależność między

znajomością historii własnego kraju a patriotyzmem oraz odsłonił dydaktyczne intencje patronujące przedsięwzięciu. Śpiewami

realizował Niemcewicz zrodzoną w kręgu Towarzystwa Przyjaciół Nauk ideę stworzenia narodowego pieśnioksięgu, tj. zbioru

pieśni (religijnych, moralnych, historycznych), który służyć miał unieśmiertelnianiu przeszłości historycznej narodu,

uprzystępnianiu jej – w celach edukacyjnych – kolejnym pokoleniom Polaków, a także wychowaniu religijno–moralnemu.

Zbiór otwiera (od II wyd. ) Bogurodzica – od 1410 carmen patrium, zamyka go „pienie żałobne” poświęcone bohaterowi

współczesnej historii, księciu Józefowi Poniatowskiemu. W tych ramach mieszczą się 32 utwory tworzące poczet polskich królów

i bohaterów. Niemcewicz opowiada wierszem o czynach wybitnych postaci i ważnych momentach narodowej historii. Kreśli

sylwetki władców – od legendarnego Piasta po Jana III Sobieskiego, wielkich wodzów (m.in. S. Żółkiewskiego i K. Chodkiewicza)

oraz portret idealnego rycerza (Zawiszy Czarnego).

Ambicje popularyzatora historii określiły formę artystyczną. Przeważają utwory przybierające kształt kronik historycznych

wierszem, w których – z troską o prawdę faktograficzną – przedstawione są czyny władców bądź wodzów. Do tradycji dum

nawiązują m.in. Duma o kniaziu Michale Glińskim i cz. I Pogrzebu Józefa Poniatowskiego (do zbioru włączył autor ponadto dwie

dumy napisane w czasie Sejmu Wielkiego – Dumę o Żółkiewskim i Dumę o Stefanie Potockim). Wydarzenia, opowiadane z

historyczną dokładnością, przeplata niekiedy Niemcewicz moralizującą refleksją, nie unika aluzji do współczesności i własnych

ocen zdarzeń lub postaci (np. XXIV, Zygmunt III).

Śpiewy nie tylko upowszechniły znajomość dziejów ojczystych. Za przypomnieniem rycerskiej, heroicznej przeszłości narodu kryło

się aktualizujące przesłanie i wiara, iż z przykładów wyrosną współczesne zachowania patriotyczne. Dokumentuje to zwłaszcza

ostatnia strofa kończącego cykl Pogrzebu Józefa Poniatowskiego.

Forma pieśniowa i prostota ujęcia zyskiwały Śpiewom historycznym szerokie grono odbiorców. Recepcję ułatwia muzyka (F.

Lessla, K. Kurpińskiego, M. Szymanowskiej), ilustrujące ryciny (m. in. E. Sułkowskiej, J. Z. Freya) oraz objaśnienia historyczne.

Przez władze zaborcze uznane za literaturę niebezpieczną, stały się faktycznie „elementarzem powszechnym narodu polskiego”,

były szkołą patriotyzmu (świadectwa A. Mickiewicza, T. Zana i in. ), ugruntowywały narodową świadomość.

W początkach dwudziestego stulecia do tradycji Niemcewiczowskich Śpiewów historycznych nawiązała Maria Konopnicka w

zbiorku wierszy uczących historii (Śpiewnik historyczny, 1904).