Wyszukiwarka:
Artyku造 > Streszczenia >

„Pan Tadeusz” czyli Ostatni zajazd na Litwie...




„Pan Tadeusz” czyli Ostatni zajazd[1] na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 i 1812 we dwunastu ksi璕ach wierszem.

Adama Mickiewicza
Najwybitniejsze dzie這 polskiego romantyka powsta這 w Pary簑, a praca nad nim trwa豉 przez oko這 dwa lata i zosta豉 uko鎍zona w 1834 r. Pomys „poematu sielskiego” zrodzi si zapewne w okresie pobytu Mickiewicza w Wielkopolsce, a jego realizacja sz豉 opornie przede wszystkim ze wzgl璠u na atmosfer panuj帷 w Pary簑 i k這poty osobiste. O owej atmosferze, od kt鏎ej ucieka w 鈍iat „lat dziecinnych”, pisze poeta w Epilogu („ O tym 瞠 duma na paryskim bruku, / Przynosz帷 z miasta uszy pe軟e stuku, / Przekle雟tw i k豉mstwa, niewczesnych zamiar闚, / Za p騧nych 瘸l闚, pot瘼ie鎍zych swar闚”). Tu tak瞠 wyra瘸 najg喚bsze swoje marzenie: „O, gdybym kiedy do篡 tej pociechy, / 疾by te ksi璕i zb陰dzi造 pod strzechy” tworz帷 poemat wyros造 ze szczerej t瘰knoty za krajem, kt鏎y mu, dawno niewidziany, w pami璚i „ ...zawsze zostanie / 安i皻y i czysty jak pierwsze kochanie”.

安iat przedstawiony i sposoby jego kreowania
Miejscem wydarze jest Soplicowo i jego najbli窺za okolica - ziemie litewskie le膨ce nad Niemnem (realna, okre郵ona geograficznie, zamkni皻a i uporz康kowana okre郵onymi punktami topograficznymi: dw鏎, sad, ogr鏚, karczma, za軼ianek, zamek, las. Swoisty mikrokosmos, centrum 鈍iata)

Czas fabu造 obejmuje: pi耩 dni lata 1811 oraz jeden wiecz鏎 i nieca造 dzie roku 1812[2]. Liczne epizody si璕aj do: wieku XVII: najazd szwedzki (ks. VI) i czas闚 Stanis豉wa Augusta (mowa Podkomorzego o modzie, ks.I).

T貫m historycznym wydarze jest epoka napoleo雟ka (sytuacja przed wkroczeniem Napoleona na Litw: ks.I; wie軼i o zbli瘸j帷ych si wojskach: ks. VI; radosny opis wiosny 1812 r. ks. XI). Go嗆mi na zar璚zynach Zosi i Tadeusza s legionowi dow鏚cy: Jan Henryk D帳rowski, Karol Kniaziewicz, Ludwik Pac, Kazimierz Ma豉chowski (zgranie rytmu historii i rytmu natury).

Fabu豉 utworu toczy si wok馧 procesu o maj徠ek (w徠ek g堯wny). W chwili, gdy rozpoczyna si akcja konflikt zogniskowa si wok馧 zamku.

Historia konfliktu si璕a roku 1792, kiedy to w czasie wojny polsko-rosyjskiej, zwanej w poemacie „ko軼iuszkowsk”, Rosjanie oblegali zamek magnata Horeszki. W闚czas to Jacek Soplica, zubo瘸造 szlachetka, kieruj帷 si ch璚i osobistej zemsty zabija Stolnika. Targowiczanie znaczn cz窷 d鏏r magnackich nadaj jego rodzinie, a reszt rozdzielili mi璠zy wierzycieli. Nikt w闚czas nie kwapi si z przyj璚iem zamku, kt鏎ego remont i utrzymanie wymaga這 znacznych nak豉d闚 finansowych. Wreszcie romantyczny „Panicz bogaty, krewny Horeszk闚 daleki”, bo „po k康zieli” (po matce), upodoba sobie ruiny. W闚czas jednak S璠zia (brat Jacka, zarz康zaj帷y maj徠kiem), kierowany wrodzonym pieniactwem niespodziewanie r闚nie gor帷o zapragn掖 pozosta jego w豉軼icielem. Rozpocz掖 si wi璚 m璚z帷y proces[3].

Z w徠kiem tym nierozerwalnie zwi您ane s: dzieje Jacka Soplicy, kt鏎y konflikt wywo豉. Wraz z rozwojem akcji pojawia si kolejny w徠ek - pogmatwane losy mi這軼i Tadeusza i Zosi przeplataj帷e si z „polowaniem” Telimeny na m篹a. Watek poboczny stanowi sp鏎 o charty.

Bohaterowie
W utworze mamy do czynienia z bohaterem zbiorowym reprezentuj帷ym jednolity stan spo貫czny - szlacht.

Obraz szlachty w dziele jest wszechstronny i wyczerpuj帷y poniewa znajdujemy tu przedstawicieli wszystkich „szczebli ekonomicznych”:

· magnateri (Stolnik Horeszko);

· szlacht 鈔ednia, folwarczn (rodzina Soplic闚);

· szlacht zagrodow, za軼ianek Dobrzy雟ki (Matyjasz Dobrzy雟ki, Bartek zwany Prusakiem, Maciej zwany Kropicielem, Bartek zwany Brzytewk, Maciej zwany Konewk).

Ze wzgl璠u na temat utworu bohaterowie b康 to prezentuj sk堯cone domy, b康 to sporowi sekunduj.

Soplicowie: — S璠zia, — jego starszy brat, Jacek (ksi康z Robak, Bernardyn), — syn Jacka, dwudziestoletni Tadeusz.

Spo鈔鏚 „domowych” nale篡 wymieni: — Wojskiego Hreczech, — Wo幡ego Protazego Baltazara Brzechalskiego.

Horeszkowie: — czternastoletnia wnuczka Stolnika, Zosia, — krewny, „po k康zieli”, Hrabia, — godny obro鎍a dobrego imienia rodu, stary s逝ga, Gerwazy Rebaj陶o, zwany: Klucznikiem, P馧kozicem, Mopankiem, Szczerpcem.

Do rozstrzygni璚ia sporu powo豉no Podkomorzego, kt鏎y przybywa z 穎n i c鏎kami..

Go嗆mi Soplic闚 s ponadto: — Rejent Bolesta zwany Kaznodziej, — Asesor.

Bohaterowie poematu cz瘰to zamiast lub obok imion nosz charakterystyczne imioniska - okre郵enia wynikaj帷e z honorowych funkcji, jakie pe軟i w tradycyjnej spo貫czno軼i szlacheckiej:

Wojski - w dawnej Polsce opiekun rodzin rycerzy, kt鏎zy wyruszyli na wojne; Wo幡y - tu: dawny ni窺zy urz璠nik sadowy, do kt鏎ego obowi您k闚 m.in. nale瘸這 og豉szanie uchwa s康owych; Klucznik - szafarz na dawnych dworach; Podkomorzy - wysoki urz璠nik ziemski, m.in. pe軟i帷y funkcj s璠ziego w sporach granicznych; Rejent - pomocnik pisarza sadowego; Asesor - dow鏚ca policji ziemskiej; Stolnik - wysoki urz康 ziemski.

W „Panu Tadeuszu” Mickiewicz dokonuje swoistego s康u nad dawn Polsk. Oskar瘸 szlacht o:

· dum i pych (Stolnik po鈍i璚i szcz窷cie c鏎ki, bywa bezwzgl璠ny w kaptowaniu zwolennik闚 i odrzucaniu niepotrzebnych ju stronnik闚; ponad wszystko ceni sobie dum rodow i wp造wy. Ginie zamordowany przez Jacka porwanego szalonym gniewem do kt鏎ego go wcze郾iej sprowokowa),

· warcholstwo (Jacek nie zna granic swojej fantazji kawalerskiej; Gerwazy prowokuje b鎩k w zamku),

· anarchi (brak autorytetu w豉dzy, rozp璠zanie sejmik闚 - opis serwisu Wojskiego),

· przedk豉danie prywaty ponad interes publiczny (Gerwazy niszczy plany Robaka, Jacek zabija Stolnika, gdy ten broni si przed Moskalami, S璠zia przyjmuje maj徠ek Horeszki z r彗 zaborcy)

· k堯tliwo嗆 (ks. V „K堯tnia”, ks. VII „Rada”)

Jednocze郾ie poeta idealizuje obraz przesz這軼i narodowej:

· ekspiacja Jacka (walk z broni w r瘯u, przywdzianiem sukni mnisiej i dzia豉lno軼i emisariusza odkupi dawne grzechy; dwukrotnie w豉sn piersi os豉nia „ostatniego Horeszk” i Gerwazego; umiera w wyniku odniesionych ran szczerze wyznawszy swe winy Gerwazemu i bratu; symbol odrodzenia narodu)

· rezygnacja z zemsty i przebaczenie (postawa umieraj帷ego stolnika, kt鏎y wybacza Jackowi, reakcja Gerwazego na spowied Jacka),

· umi這wanie kraju ojczystego (Tadeusz wys豉wiaj帷y pi瘯no litewskiej przyrody; udzia Horeszki w wojnie o konstytucj 3 maja; reakcja szlachty na wie嗆 o Napoleonie; koncert Jankiela; przywi您anie do tradycji i obyczaju - Soplicowo centrum polszczyzny; gotowo嗆 do s逝瘺y ojczy幡ie)

· solidarno嗆 wobec zagro瞠nia bytu narodowego (przekszta販enie si zajazdu w bitw z Moskalami),

· m這de pokolenie realizuj帷e idee wolno軼i i r闚no軼i (uw豉szczenie ch這p闚 przez Tadeusza i Zosi)

W efekcie tych zabieg闚 „Pan Tadeusz” przedstawia obraz szlacheckiego raju, w kt鏎ym 篡cie toczy si w harmonii z natur, a historia nie jest si陰 niszcz帷. Dominuje mit kraju lat dziecinnych i idealizacja natury. Humior os豉bia tragizm i zmienia gro幡e wady w 鄉iesznostki. Brak w tek軼ie zapowiedzi kl瘰ki wyprawy Napoleona na Moskw.

Swoiste mitologizowanie Polski szlacheckiej, 鈍iadomo嗆 odchodzenia w zapomnienie tego wszystkiego, co stanowi這 istot 鈍iata szlacheckiego, podkre郵a przymiotnik „ostatni” (Wo幡y, Wojski, Stolnik, Gerwazy, Podkomorzy, Hrabia, reprezentanci szlachty za軼iankowej; zajazd, uczta, serwis, polonez itp.)

Soplicowo centrum polszczyzny
Kultywowanie obyczaj闚 szlacheckich jest e poemacie dowodem na przywi您anie do tradycji narodowej a zatem dowodem najwy窺zego patriotyzmu:

· g貫bokie poszanowanie stanowiska, wieku i p販i (mowa Wojskiego o grzecznosci, spos鏏 siadania i wstawania od sto逝, kolejno嗆 m闚ienia),

· kultywowanie „prostych” domowych zachowa,

· tradycyjne podtrzymywanie dawnych rycerskich zaj耩 (polowanie),

· poszanowanie w這軼ian i 砰d闚,

· str鎩 (kontusz, 簑pan).

„Pan Tadeusz” - epopej
Utw鏎 jest dzie貫m 陰cz帷ym cechy wielu gatunk闚 literackich:

· gaw璠y szlacheckiej (narrator przyznaje si do niewiedzy, wprowadza nawiasowe uwagi, w kt鏎ych chwali lub gani bohater闚 przyjmuj帷 punkt widzenia jednego z nich),

· ba郾i (przypisywanie przyrodzie cudowno軼i, np. opis matecznika, ogrodu, astronomii Wojskiego),

· powie軼i psychologicznej (wszechwiedz帷y narrator ukazuje psychiczne i spo貫czno-historyczne czynniki wp造waj帷e na dzia豉nia bohater闚),

· poezji lirycznej (narrator zamienia si w podmiot liryczny wyra瘸j帷y swoje uczucia. Tu: oda),

· parodii romansu (mi這sne perypetie Tadeusza i Telimeny),

· powie軼i historycznej (opisy wydarze wojennych),

· poematu heroikomicznego (sceny walki z Moskalami)

ㄠczy tragizm (spowied Jacka Soplicy) z komizmem (rada w za軼ianku, zaloty Hrabiego do Zosi), realizm (opis uczty) z liryzmem (opisy przyrody).

Nie mo積a wi璚 nazwa „Pana Tadeusza” epopeja w rozumieniu czysto teoretycznym. Poemat ten sta si nim dzi瘯i temu, 瞠 za takow zechcia go uzna nar鏚.

Ukazuje bowiem:

· bohaterskie czyny wybitnych postaci,

· rysuje wielobarwn panoram 篡cia,

· bohaterem zbiorowym uczyniony w nim zosta nar鏚 polski,

· ukazuje prze這mowy moment w 篡ciu owego narodu: zwa郾iona spo貫czno嗆 rodowa jednoczy si przeciwko narodowemu wrogowi, przy czym ch這pi podniesieni zostaj do godno軼i cz這nk闚 narodu,

· znajdujemy w nim spolszczone aluzje do tradycyjnego wzorca eposu - liczne inwokacje, w tym do Ojczyzny i do Matki Boskiej, co odzwierciedla charakterystyczny dla spo貫czno軼i kult,

J瞛yk
Utw鏎 napisany zosta:

· trzynastozg這skowcem ze 鈔edni闚k po si鏚mej sylabie, o parzystych rymach;

· wierszem stychicznym umo磧iwiaj帷ym epick rozlewno嗆 i potoczysto嗆 opowie軼i;

· j瞛ykiem plastycznym, eksponuj帷ym ruch i barw; z charakterystyczn dla Mickiewicza hiperbolizacj opisywanych zjawisk;

· dzi瘯i nadaniu przyrodzie cech ludzkich, a ludziom - cech 鈍iata zwierz徠, ro郵in i zjawisk natury - obydwie przestrzenie przenikaj si nawzajem tworz帷 duchowa jedno嗆 (np. bitwa po kt鏎ej nast瘼uje burza; opis dwu staw闚 i spotkanie pok堯conych kochank闚)

--------------------------------------------------------------------------------

[1] w dawnej Polsce powszechna forma likwidacji zatarg闚 s御iedzkich wynikaj帷a ze s豉bo軼i i niedo喚stwa 鈔odk闚 egzekucyjnych w豉dzy wykonawczej. Gdy nale瘸這 wyrugowa dzier瘸wc, kt鏎emu kontrakt up造n掖, a kt鏎y wzbrania si p豉ci czynsz, prawny w豉軼iciel, z prawomocnym wyrokiem w d這ni, odwo造wa si do starosty. Ten zwo造wa okoliczn szlacht i zaje盥瘸 maj徠ek, aby odda go w posiadanie w豉軼icielowi. Zajazd zatem by prawnie dopuszczon form dzia豉nia.

[2] Ks. I : pi徠kowe popo逝dnie dnia pierwszego; ks. II i III toczy si dnia drugiego; ks. IV i V - trzeciego; ks. VI, VII i VIII - czwartego i ks. IX i X - we wtorek pi徠ego dnia 1811 roku. Ksi璕i XI i XII prezentuj wydarzenia roku 1812.

[3] Pierwsza instancja (Nowogr鏚ek) - tzw. ziemstwo, s康 podkomorski, przyzna zamek S璠ziemu. S康 G堯wny (Grodno) uchyli wyrok na rzecz Hrabiego. Senat (Petersburg) uchyli poprzednie orzeczenie i nakaza ponowne rozpatrzenie sprawy s康owi podkomorskiemu. Ten ponownie zawyrokowa na rzecz S璠ziego. S康 w Grodnie na ponown apelacj Hrabiego, za膨da od pierwszej instancji dodatkowych dokument闚. W ten spos鏏, gdy rozpoczyna si akcja utworu, sprawa po raz trzeci powr鏂i豉 do s康u w Nowogr鏚ku.