Wykład profesora Mmaa

• Themerson Stefan •

• 1958 •

Napisana w czasie wojny powieść Stefana Themersona ukazuje społeczność termitów, stanowiących karykaturę świata ludzkiego.

Rzuca się w oczy niesprawiedliwe urządzenie świata termitów. Jednak nie rzeczywistość społeczna zaprząta uwagę pisarza.

Interesuje go zasadniczo świat myśli, świat doktryn filozoficznych. Themerson – racjonalista i sceptyk – wyszydza systemy,

których reprezentanci głoszą, że posiedli monopol na prawdę. Wyszydza doktrynerów, arogantów, nieuków.

Powieść Themersona mieści się w konwencji powiastki filozoficznej. Podstawową kwestią staje się tu dylemat między

doświadczeniem filozoficznym a rzeczywistością doświadczaną. Konfrontacja poglądów filozoficznych (spetryfikowanych w

system) z rzeczywistością codzienną wypada niezbyt korzystnie dla filozofów i ich zwolenników. Daje jednak do myślenia.

Prowokuje do intelektualnych ćwiczeń. Pozwala z innej perspektywy spojrzeć na urządzenie świata.

Powiastka filozoficzna zazwyczaj deformuje świat w sposób mechaniczny. Podobnie czyni Themerson: antropomorfizuje termity,

nadając kopcowi termitów cechy ludzkiej zbiorowości. Czyni to oczywiście w sposób humorystyczny –"przebieranka” staje się

jedną z cech „świata na opak”. Już samo zderzenie podziemnego świata termitów z ogromną i nieprzyjazną przestrzenią

zamieszkaną przez osobniki typu homo wywołuje efekt komiczny. Służy także „pomniejszeniu” człowieka i jego cywilizacji.

Zmusza do rewizji poglądu o ludzkiej doskonałości, do przewartościowania rozpowszechnionych stereotypów.

W Wykładzie profesora Mmaa odnajdujemy aluzje do Życia termitów Maurycego Maeterlincka. Dostrzegamy też – mniej lub

bardziej widoczne – odwołania do postaci, dzieł, koncepcji wybitnych myślicieli europejskich (m. in. J. J. Rousseau, A. Comte’a,

F. Nietzschego, H. Bergsona, Z. Freuda). Mamy więc do czynienia z relacjami intertekstualnymi, czyli twórczym

wykorzystywaniem tekstów funkcjonujących już w kulturze. Cytat, kryptocytat, parafraza, pastisz, parodia, zagadka – to tylko

część środków, którymi posłużył się Stefan Themerson, by udowodnić, jak bezsilny staje się cywilizowany, wykształcony

człowiek w obliczu zmiennej, zaskakującej, groźnej rzeczywistości, nad którą – mimo odwiecznych marzeń i dążeń – nie jest w

stanie zapanować.

„Jedną z większych przeszkód, jakie napotykamy na drodze klasyfikacyjnej, jest zawiłość naszej terminologii. Opierając się na

całym materiale, podzielić możemy homo – zwanego inaczej przez socjologów filologicznych: l’homme, man, mann lub zgoła:

człowiek – na odpowiednie podgrupy, z których wydzielić będziemy mogli pewne typy charakterystyczne, jak np.: (... )

powszechnie znany: homohominilupus oraz raczej teoretyczny, nie występujący nigdy w czystej postaci typ, któremu filologowie

dali nazwę długą i dziwaczną: homosumhumanenihilamealienumputo” (S. Themerson).

„Książka ta parodiuje tyle postaw życiowych, że czytelnik w końcu nie wie, z którą z nich zgadza się autor. A może z żadną?

Pewnie tak właśnie jest. Na świecie jest zbyt wielu ludzi wierzących w zbyt wiele rzeczy, i, być może, najwyższa mądrość

zawiera się w zdaniu, że im mniej spraw bierzemy na serio, tym mniej wyrządzamy zła” (B. Russell).