Vade–mecum

• Norwid Cyprian Kamil •

• 1865 •

Vade–mecum stanowi cykl wierszy, który Cyprian Norwid przygotował w latach 1865–1866 dla drugiego tomu swoich Poezyj.

Wydanie nie doszło do skutku, podobnie jak podejmowane później parokrotnie próby opublikowania cyklu; do śmierci autora

pozostał on w rękopisie. Zdekompletowany cykl ukazał się drukiem dopiero w 1962. W skład zbioru wchodzą wiersze głównie z lat

1858–1865/66. Na całość tekstu składają się: motto z Odysei, przedmowa prozą Do czytelnika, dedykacja, wiersz „za wstęp” pt.

Ogólniki, 100 numerowanych wierszy (zachowało się w autografie 86, w tym 8 zdefektowanych), krótki epilog prozą oraz poetycki

list Do Walentego Pomiana Z.

Norwid zamierzył Vade–mecum jako kompozycję o dantejskim zakroju (nawiązujący do fragmentu Piekła tytuł; sto numerowanych

utworów, podobnie jak 100 pieśni Boskiej Komedii), a jednocześnie widział ją jako książkę użyteczną, nieledwie podręczną (jako

vademecum, przewodnik, podręczne kompendium wiedzy). Wiązało się to z jego koncepcją poezji: wielkiej sztuki, spełniającej

wymogi doskonałości i piękna, a równocześnie w najgłębszym sensie dydaktycznej, uczącej prawdy, określającej zbiór

uniwersalnych wartości, przede wszystkim moralnych i egzystencjalnych. Jest więc Vade–mecum jak gdyby poetyckim,

precyzyjnie skomponowanym przewodnikiem, w którym autor prowadzi czytelnika po zawikłaniach i meandrach historii i

współczesności, kultury i cywilizacji, sztuki i literatury, polityki i etyki. Osobne miejsce w tej wędrówce zajmują problemy poezji.

Jest bowiem Vade–mecum szeroko zakrojoną próbą odnowienia poezji polskiej. Poezji, która stanowi, zdaniem Norwida, jedno z

głównych narzędzi formowania jednostkowej i zbiorowej świadomości, a zatem musi próbować sprostać cywilizacyjnym i

kulturowym wyzwaniom, jakie przed człowiekiem i społeczeństwem stawia współczesny świat. Program owej poezji nowej

formułuje Norwid w trojaki sposób. Po pierwsze, dokonuje krytyki wielkich romantyków i ich epigonów. Wielkim wytyka mesjanizm,

mistycyzm, poetycką publicystykę polityczną, zapatrzenie w przeszłość i partykularyzm, przy zaniedbaniu istotnych problemów

współczesności i uniwersalnej problematyki moralnej. Epigonom – powierzchowne rozumienie ludowości, nadmierną opisowość i

łatwą śpiewność, ideową miałkość oraz estetyczną wtórność. Po drugie – w takich wierszach jak Ogólniki, Liryka i druk, Ironia,

Język–ojczysty, Laur dojrzały, Kolebka–pieśni, Dziennik i epos – wskazuje cele, źródła, przedmiot i zasadnicze narzędzia nowej,

na miarę współczesności, poezji. Po trzecie wreszcie, samo w sobie Vade–mecum – zbiór wierszy bardzo różnych: refleksyjnych,

satyrycznych, lirycznych, okolicznościowych, poetyckich przypowieści i filozoficznych epigramatów – stanowi przykład realizacji

odnowionej, nowej poezji. Precyzja języka; znakomite operowanie zdaniem i składnią; bogata i złożona interpunkcja (staje się ona

osobnym i ważnym środkiem poetyckim); tendencja do pointy i myślowego skrótu, do budowania obrazu–pojęcia i obrazu–myśli;

tok wiersza czy też proces poetycki jako sposób myślenia i dochodzenia do prawdy; niebanalne operowanie kulturowymi

motywami, mitami i symbolami; naturalnie wyrastające ze sposobu opracowania tematu wiersza metaforyczność i symboliczność;

rozmaitość wersyfikacyjna; łączenie w granicach jednego wiersza rozmaitych tonacji, od ironii po liryzm – to zasadnicze cechy

poetyki Vade–mecum. Poddana intelektualnym rygorom, nieśpiewna i niełatwa, zmuszająca do uważnej lektury – co w intencjach

autora samo w sobie miało uczyć czytelników myślenia i kształtować ich świadomość na miarę istotnych problemów

współczesności – wybiegała propozycja Norwida daleko poza granice (i ograniczenia, głównie poezji krajowej) romantycznego

wzorca liryki. Śmiałość i trafność tej propozycji potwierdził dopiero dwudziesty wiek, poezja – jak słusznie Norwid przewidywał

–"wnuków”.