Uwagi śmierci niechybnej

• Baka Józef •

• Wilno • 1766 •

Wiersze księdza Baki uważa się za sztandarowy przykład upadku poezji późnego baroku i braku dobrego smaku. Czy jednak

rzeczywiście tak należy je oceniać? Historia Uwag śmierci niechybnej autorstwa Józefa Baki rozpoczyna się w 1766. Wtedy to

ukazują się Uwagi rzeczy ostatecznych i złości grzechowej, zbiorek wierszy składający się z dwóch tomów. Tom pierwszy

(poważny, nawiązuje do poezji metafizycznej wczesnego baroku; znajdują się w nim wiersze refleksyjne, modlitwy, np. Uwaga

poranna, Akt do powtarzania w dzień, w południu i w wieczór) nosi tytuł Uwagi różne rzeczy ostatecznych. Część drugą,

zatytułowaną Uwagi śmierci niechybnej, tworzy kilkanaście wierszy, których tematem jest, jak wskazuje tytuł, śmierć. Są one

adresowane do reprezentantów wszystkich stanów (w apostrofach zwraca się do kmiecia, pijaka, rycerza, damy, do człowieka

młodego i starego). Odnaleźć w nich można nawiązania do średniowiecznej tradycji „tańców śmierci”, jak również do twórców

barokowych (Mikołaj Sęp Szarzyński, św. Jan od Krzyża). Widoczne są też odniesienia do tekstów ludowych (pieśni obsceniczne

i biesiadne) i ich parafrazy. Cechą charakterystyczną wierszy Baki jest sposób, w jaki narrator mówi o zagadnieniach religijnych i

życiowych, o śmierci. Wiersze te są pełne humoru i rubaszności, wiele w nich specyficznych zdrobnień, zgrubień, dosadnych

wyrażeń. Odwoływanie się Baki do rzeczywistości najbliższej odbiorcy, a więc do codziennego życia, obyczajów, potocznego

języka ma na celu zainteresowanie czytelnika i przedstawienie mu trudnych zagadnień przemijalności życia i świata w sposób

najprostszy i najbardziej zrozumiały. Jego teksty mają wstrząsnąć i porazić odbiorcę, dlatego dużo w nich odrażających

(alegorycznych) obrazów śmierci.

Baka nie pozostawia jednak człowieka w przekonaniu o beznadziejności jego położenia, ale mówi o przemianie, o nawróceniu się.

Świadczą o tym umieszczone w zakończeniu całego cyklu wiersze, takie jak: Rada wszystkim stanom (zawiera apel o skruchę)

oraz teksty wskazujące Boga i Jego łaskę jako podstawy nowego i dobrego wyboru życiowego(Uwaga nikczemności świata, Rytm

o światowej marności).

Pisząc Uwagi śmierci niechybnej, autor posługuje się 8–zgłoskowcem (właśnie on jest wykorzystywany w wierszach niewysokiego

lotu oraz w utworach będących stylizacją ludową) przeplatanym 6–zgłoskowcem. Buduje krótkie strofy, ułatwiające odbiór i

zapamiętanie zawartych w nich treści.

Wymienione tutaj cechy wierszy Baki wskazują więc nie na poezję pozbawioną smaku, co miałoby wynikać z niekompetencji

autora, ale raczej na to, że jej forma jest wynikiem celowego działania. Wiersze te są interesujące ze względu na sposób, w jaki

mówi się w nich o śmierci, o przemijaniu ludzkiego życia. Ale fascynujące w nich jest i to, że Baka doprowadził późnobarokowe

koncepty do skrajności, do takiej jaskrawości, że ukazała się ich konstrukcja – w ten sposób obnażona, i mimowolnie

ośmieszona.