Tristan 1946

• Kuncewiczowa Maria •

• 1967 •

Powieść ukazuje miłość Polaka Michała Gaszyńskiego i irlandzkiej dziewczyny Kathleen Mc Dougall. Dzieje tej miłości stanowią

wierną replikę celtyckiego mitu o Tristanie i Izoldzie. Miłość współczesnego Tristana do współczesnej Izoldy wspomina aż pięciu

narratorów: Michał, Kathleen-Kasia, matka Michała - Wanda Gaszyńska, jej przyjaciel Franciszek oraz Miodrag. Powieść staje się

więc zestawieniem wspomnień tych bliskich sobie w pewien sposób ludzi.

Dla rodziny Gaszyńskich wojenne dzieje były tragiczne. Piotr, mąż Wandy, zginął. Michał, syn, walczył jako żołnierz AK w

powstaniu warszawskim, potem przebywał w obozie. Wandzie udało się zamieszkać w Kornwalii. Tam po wojnie odnalazł ją syn.

Chory, obolały fizycznie i psychicznie, trafia Michał do londyńskiego szpitala, gdzie poznaje studentkę psychofizjologii. Pokazuje

jej swe wojenne trofeum - język niemieckiego żandarma. Dziewczyna niszczy tę okrutną pamiątkę, chce bowiem oddalić pamięć o

wojennych wydarzeniach. Od tego momentu losy Michała i Kathleen do złudzenia przypominają dzieje Tristana i Izoldy. Pararela

jest niezwykle wyrazista. Nie osłabiają jej uwspółcześnione realia (np. miłosny napój zostaje zastąpiony przez płytę z symfonią

Francka). Powieść kończy się jednak inaczej niż legenda. Kochankowie nie umierają z miłości, która nie może się spełnić.

Kathleen-Kasia zostaje znaną aktorką, Michał zaś - po wyjeździe do Stanów Zjednoczonych - zakłada rodzinę.

Tak więc - wbrew zapowiedziom Michała - kochankowie rozstali się. Aby zapobiec nieporozumieniom, pisarka w jednym z

wywiadów ujawniła własne rozumienie końcowych scen powieści: "Człowiek składa się nie tylko z ciała, ale także duszy i

pamięci. Michał nigdy o Kasi nie zdoła zapomnieć. Będzie mierzył każdą nową miłość i nowy ból miłością do Kasi. To samo z

Kasią. Więc jednak oni się nigdy ze sobą nie rozstaną, nawet jeżeli już się nigdy nie zobaczą". Jest więc powieść Marii

Kuncewiczowej utworem o ludzkiej samotności i sposobach jej przezwyciężania. Samotność determinuje życie wszystkich

bohaterów powieści (choć w różnej mierze). Wszyscy oni próbują uporać się z tym podstawowym problemem. Głębokie uczucie,

nawet zakończone klęską, wydaje się tu ważnym rozwiązaniem.

Jak wiadomo, w pisarstwie Marii Kuncewiczowej inspiracje i realia tkwią głęboko we własnych przeżyciach pisarki i w jej sprawach

rodzinnych. Tak było i tym razem. Dzieje Michała Gaszyńskiego wzorowane są w znacznej mierze na przeżyciach syna pisarki -

Witolda Kuncewicza, pierwowzorem zaś powieściowej Kathleen była synowa pisarki - Eileen, aktorka filmowa, córka Irlandczyka i

Szkotki. Te i inne powinowactwa ujawnia Kuncewiczowa w tomie wspomnień Natura (1975).

"Tristan odciął smokowi jęzor na świadectwo swego czynu i schował za cholewę. Rycerz-minstrel zabił w Irlandii smoka-ludożercę

i w nagrodę otrzymał dla króla Marka, swego wuja w Kornwalii, rękę córki królewskiej, Izoldy Jasnowłosej. Izolda kazała mu

wyrzucić zza cholewy jęzor wroga, bo od niego szedł trąd po całym ciele. Po czym przy pomocy matki-znachorki wyleczyła

Tristana z jego ran... Ale gdzie jest jego miłość? Czy Izolda Jasnowłosa i «doktorka» Michała to jedno?... Metamorfoza Kathleen w

Izoldę zdawała się nieunikniona" (M. Kuncewiczowa).