Treny

• Kochanowski Jan •

• Kraków • 1580 •

Geneza Trenów

Kochanowski w czarnoleskim ustroniu – mimo że uwolniony od obowiązków dworskich – wcale nie czuł się szczęśliwy. Jego

wewnętrzną równowagę zakłócały zdarzenia rodzinne. W 1577 roku zmarł brat poety Kacper, następnie, w 1578,

trzydziestomiesięczna Urszulka, a niedługo potem jej starsza siostra, Hanna. Co ciekawe, cykl dziewiętnastu trenów zrodził się

pod wpływem ojcowskiego bólu po stracie Urszuli, natomiast Hanna uczczona została zaledwie czterowersowym epitafium. Ta

dysproporcja w poetyckim wyrazie ojcowskich uczuć rozumiana była przez historyków literatury jako wyraz szczególnej miłości

Kochanowskiego do Urszuli i adoracji, z jaką traktował zmarłe dziecko.

O pochodzeniu i artystycznych przesłankach gatunku

Wiersze Kochanowskiego nie mieszczą się w normach kreacji żałobnego utworu, gdyż przedstawiają prawdę o emocjach

człowieka dotkniętego śmiercią dziecka. Wzorce gatunku powstały jeszcze w dobie antyku, były to naenia – pieśni żałobne

wykonywane w czasie obrzędu pogrzebowego i epitafia – wiersze nagrobkowe o zwięzłej treści. Z obu form zrodził się nieco

późniejszy tren – elegijna pieśń żałobna, chociaż, jak zaświadczają liczne przykłady, normy te były używane wymiennie.

Kompozycja i tematyka Trenów

Kochanowski do tradycji funeralnej (żałobnej) podszedł twórczo. Stworzył cykl łączący oba typy poezji żałobnej – epicedium z

antycznym trenem. Wierszom nadał poeta koncepcyjną zwartość, od wnikania w wielkość straty (Treny I i II) po głębię smutku i

żalu (Treny III, IV i V), wspomnienie talentów dziecka (Tren VI), rozpamiętywanie straty (Treny VII i VIII), filozoficzny kryzys

świadomości (Tren IX: „Kupić by cię, Mądrości... ” i XI: „Fraszka cnota... ”). Treny XVII i XVIII zaskakują psalmicznym tonem

konfesyjności, skutecznie prowadzą jednak do zamknięcia cyklu konsolacyjnym Trenem XIX, zatytułowanym Sen. Trzech jest

bohaterów cyklu funeralnego. Pierwszym jest podmiot liryczny, postać przechodząca wiele wewnętrznych przeistoczeń i

metamorfoz. Drugim osoba bliska, poszukująca pocieszenia, której skala doświadczeń i przeżyć waha się między skrajnościami –

od napomnienia (exhortatio) do konsolacji i wewnętrznego uspokojenia. Ostatnią formą postaci bohatera jest motyw zmarłego

dziecka. Pojawia się on w kilku trenach, a zwłaszcza w V i w VI, gdzie dominuje tonacja wspomnieniowa, zaś obraz kryzysu

moralnego poety został ukryty.

   "... Tedy wielki i zacny Poeta Polski zostawił Treny; lekkie – rzeką podobno..." –

napisał Januszowski, wydawca i przyjaciel poety.

Znaczenie i istota dzieła

Tak naprawdę geniusz Kochanowskiego wyraził się właśnie w Trenach. Poeta czarnoleski na rodzicielski ból po stracie dziecka

spojrzał z kilku uzupełniających się perspektyw – filozofa, ojca, wreszcie psalmisty. Rozliczne kreacje podmiotu lirycznego,

mnogość ludzkich doznań i odczuć w obliczu duchowego cierpienia składają się na obraz człowieka – bohatera Trenów. Geniusz

poety sięga istoty ludzkiego bytowania. Od zwyczajnego rozpamiętywania zmarłego dziecka przechodzi autor do pytań

egzystencjalnych. Treny te (od IX do XIX) są najciekawsze w cyklu, pokazują głębię duchowych przeżyć człowieka, swoiste

„rozmnożenie w sobie” (J. Błoński). Świat, niegdyś oglądany w fazie ładu i harmonii, utracił antyczne dostojeństwo. W gruzach

legła uznawana przez wiele lat filozofia stoicka. Człowiek pozostał sam z dramatem własnego istnienia, wobec którego śmierć jawi

się jako bezsensowna i „niepobożna”. Uczucie pustki, żalu, wewnętrznego rozdwojenia dochodzi do kulminacyjnego momentu w

Trenie XVI. Później stopniowo pojawiają się akcenty konsolacyjne. Cykl ewoluuje w kierunku konwencji psalmicznej (Treny XVII i

XVIII). Manifestacją uchwycenia prawdy i odnalezienia sensu istnienia w Bogu jest Tren XIX, utrzymany w tonacji petrarkicznego

szczęścia. Ból człowieka rozdartego nieszczęściem ustępuje radosnej konwersji – wyobraźnia poety kreuje obraz szczęśliwego

dziecka. Tak oto cykl funeralny zostaje zamknięty zwycięstwem ludzkiego ducha nad zjawiskiem śmierci.