Szewcy. Naukowa sztuka ze «śpiewkami» w trzech aktach

• Witkiewicz Stanisław Ignacy •

• 1934 •

W obliczu końca świata (ludzi myślących) wypada kląć z fantazją

Sztuka przedstawia w sposób groteskowy społeczeństwo przyszłości. Nudny i beznadziejny system demokratyczny zostaje

obalony w wyniku faszystowskiego przewrotu. Zamachu dokonują tzw. Dziarscy Chłopcy pod wodzą Gnębona Puczymordy. W

zamachu bierze udział także prokurator Scurvy. Szewcy, wraz ze swym ideowym przewodnikiem Sajetanem Tempe, zostają

zamknięci i skazani na przymusową bezczynność. Nie mogąc znieść męki niedziałania, obalają faszystowski porządek, by móc

się oddać pracy. Nadal jednak nuda i beznadziejność drążą istnienie zarówno (nowych) władców jak i (nowych) poddanych. Pustki

wypełnić nie mogą nawet najfantastyczniejsze zdarzenia: Scurvy na łańcuchu, księżna Ticonderoga w klatce, zabójstwo Sajetana

czy orgie (wyobraźni głównie). Szewców odsuwają od władzy bezosobowi, pracujący jak automaty „towarzysze”. Zamierzają oni

dokonać ostatecznego zmechanizowania społeczeństwa, by nikt już nie odczuwał problematyczności istnienia. Nie zniknie może

sama nuda, ale możliwość jej odczucia. Problem rozwiązany.

Witkacy uważał, że od czasu rewolucji francuskiej rozwój cywilizacji europejskiej destrukcyjnie wpływa na życie ludzkości.

Jednostki ogłupione życiem „łatwym i przyjemnym” tracą zdolność dostrzegania i odczuwania problematyczności istnienia.

Ponieważ nikt już nie przeżywa tajemnicy istnienia, stopniowo zanikają: sztuka, filozofia i religia. Jedynym sposobem

przeciwstawienia się dekadencji kultury jest obudzenie w ludziach owego istotnego przeżycia („uczucia metafizycznego”). Witkacy

sądził, że tylko nierealistyczny i apsychologiczny dramat może u widza wywołać metafizyczne uczucie (teoria „Czystej Formy”).

Szewcy są zatem dramatem, który zarówno formą jak i intelektualnym przesłaniem przeciwstawia się społeczeństwu otępiałych i

pozbawionych indywidualności indywiduów.

Kiedy „wszystko jest wygadane do cna”, jak stwierdził Sajetan, szewski przywódca, ludzie wyją z pożądania: władzy, seksu,

metafizyki; więc z pożądania sensu istnienia. Jednak ani zdobyta władza, ani seks nie mogą życiu nadać sensu. Fantastycznie

klnąc, szewcy złorzeczą światu bez wartości. Sarkastycznie podsumowując histeryczne działania bohaterów dramatu, Witkacy

umieszcza nad sceną napis „nuda”. Wniosek? Żadna myśl, żadne działanie czy uczucie nie cofnie absurdalnego rozwoju

cywilizacji. Absurdalne postacie Szewców (np. hiperrobociarz), przebrzmiałe symbole (jak chochoł z Wesela Wyspiańskiego),

kabaretowe popisy, purnonsensowy dowcip, filozoficzno–trywialne rozważania itd. składają się na niejednorodny, wielosystemowy,

skomplikowany utwór dramatyczny. Czy tym dramatem (i innymi dziełami) Witkacy chciał powstrzymać dekadencję świata?

Wymyśloną czy realną?

„To, że życie nasze duchowe wyrasta z czegoś, w czym właściwie nie znajduje własnego oparcia ani wytłumaczenia, że

pojawienie się jego wydaje się zupełnie bezsensownym przypadkiem, że mogło się równie dobrze zdarzyć, iż rodzajem panującym

na świecie byłby rodzaj termitów czy karaluchów, że grozi nam w każdej chwili zapadnięcie w czeluści czysto zwierzęcego życia,

że w ogóle wszystko z powrotem wniwecz może się obrócić i nie będzie można sobie nawet z tego zdać sprawy – to było owo

podstawowe doświadczenie, które budziło w Witkiewiczu zasadniczy lęk i przerażenie i nie pozwoliło mu odzyskać spokoju”

(Roman Ingarden).