Sonety krymskie

• Mickiewicz Adam •

• Moskwa • 1826 •

Podróż na Wschód

Mickiewicz ujął w ramy sonetu niezwyczajny dotąd dla tego gatunku przedmiot i jednocześnie ułożył z kilkunastu wierszy spójną

całość: romantyczny poemat o Pielgrzymie (o samym sobie) i jego podróży. Sens tej podróży jest co najmniej trojaki. Jest to, po

pierwsze, utrzymana w duchu romantycznej egzotyki wędrówka po dalekiej i nieledwie baśniowej krainie. Wyłania się z tej

sonetowej wędrówki, narastając stopniowo, poetycki obraz Wschodu – w miniaturze, ale bardzo bogaty i płynny: jazda przez step i

żegluga, cisza morska i burza, rozległość przestrzeni i ogrom gór, mogiły haremu i opuszczony pałac, uroda dnia i tajemnice

wschodniej nocy, śmiała droga nad przepaścią i zaduma w ruinach egzotycznego zamku. Bardzo to sugestywna wizja Wschodu i

konsekwentnie przez poetę realizowana: od realiów geograficznych, poprzez wprowadzenie mądrego przewodnika, Mirzy,

mieszkańca niezwykłej krainy, aż po warstwę leksykalną sonetów.

Sens podróży nie ogranicza się jednak do kolorytu lokalnego. Pielgrzym bowiem, doświadczając wszelkich uroków (i cieni)

nowego świata, próbuje jednocześnie jakby zamieszkać w nim, odnaleźć lekarstwo na samotność i nostalgię, uleczyć pamięć o

domowej Litwie i bezpowrotnie minionych czasach. Jest to również bardzo romantyczne: podróż na Wschód jako próba

odnalezienia utraconej duchowej ojczyzny. Po trzecie wreszcie, jest krymska wędrówka w swojej najgłębszej warstwie podróżą

metaforyczną, symboliczną wyprawą w stronę prawdy o świecie i człowieku.

Podróż w głąb

Bohater tej podróży, Pielgrzym, jest poetą. Patrząc tedy okiem wyobraźni i w kategoriach wyobraźni - siły skrajnie

indywidualistycznej i podmiotowej - ujmując rzeczywistość i swoje w niej miejsce, próbuje w ten sposób ugodzić się ze światem i

z samym soba, osiągnąć harmonię i wewnętrzny spokój. Nie udaje się to; na przeszkodzie stoi bowiem pamięć, sprowadzająca

Pielgrzyma z wyżyn rzeczywistości idealnej na ziemię. Pierwszy etap podróży (sonety I – IX) odbywa się pod znakiem

pogłębiającego się konfliktu pomiędzy wyobraźnią a pamięcią: rośnie niepokój i wewnętrzne rozdarcie, dochodząc do absolutnie

pesymistycznej wizji losu (Mogiły haremu). Na początku więc drugiego etapu wędrówki (sonet Bajdary) pojawia się pragnienie

nicości, równoznaczne w istocie z duchową śmiercią podmiotu; jest to ostateczna konsekwencja romantycznej,

indywidualistycznej postawy, stawiającej w porządku rzeczy człowieka ponad światem, ponad naturą losu i prawami

rzeczywistości. W tym momencie jednak jakby sam świat przywraca rzeczom właściwe proporcje. Mianowicie następujący po

Bajdarach sonet Ałuszta w dzień jest sam w sobie świadectwem, że w porządku istnienia świat zajmuje miejsce pierwsze,

człowiek jest zaś tylko niewielką jego cząstką. Jednocześnie ałusztański krajobraz daje wgląd w strukturę świata. Jej rytm

wyznaczają trzy następujące po sobie sfery: nietrwałego piękna (ziemia), burzliwych zawirowań (granica ziemi i morza), ciszy i

spokoju (morska głębina).

Pielgrzym z Sonetów krymskich to ktoś, kto w pewnym momencie swojej wędrówki zdobył wiedzę o właściwej hierarchii rzeczy

(pierwszeństwo świata przed człowiekiem) oraz wiedzę o istocie świata (następstwo trzech – symbolicznych – przestrzeni), i

odniósł tę wiedzę do siebie, do ludzkiego życia. Tzn. zrozumiał, że i ono ma, chcemy czy nie, swój naturalny plan i rytm: czas

pięknej młodości, boleśnie potem powracającej we wspomnieniach, czas burz i niepokoju, wreszcie perspektywę na spokój i

głębię. Uzyskawszy tę wiedzę, podróżuje odtąd pogodzony ze światem i sobą, aż po klasyczny, horacjański finał (w Ajudahu):

obraz poety, który zdobył fundamentalną (i starą, „klasyczną”) prawdę o naturze świata i o własnym losie, i układa o tym

nieśmiertelne pieśni.