Solaris

• Lem Stanisław •

• 1961 •

W warstwie fabularnej Solaris jest relacją z pobytu psychologa Kelvina na stacji badawczej umieszczonej nad niezwykłą planetą,

której nazwa dała tytuł powieści. Czytelnik może być zaskoczony brakiem „zewnętrznych” przygód bohaterów tej

fantastycznonaukowej powieści. Głównym przedmiotem obserwacji narratora staje się bowiem człowiek w ogóle. Przygoda

poznawcza i emocjonalna zmienia się więc w przygodę filozoficzną, w sposób coraz bardziej wyrazisty ujawnia się refleksja nad

stosunkiem Człowiek – Wszechświat. Zasadniczy problem powieści sformułować można następująco: czy ludziom kiedykolwiek

uda się nawiązać kontakt z prawdziwie obcą inteligencją i przezwyciężyć właściwy ludzkiemu antropomorfizm i antropocentryzm.

Solaris wykorzystuje wprawdzie tradycyjne motywy science fiction, ale funkcjonują one w niezwyczajny sposób. Na przykład

partnerem dialogu dla przybyszów z Ziemi nie jest społeczeństwo (bo siłą rzeczy musiałoby przypominać jakąś formę ziemską),

ale nieantropomorficzna istota egzystująca w jednym egzemplarzu (w tym przypadku jest to obdarzony świadomością ocean).

Niepodobna do czegokolwiek istota staje się przedmiotem zabiegów poznawczych, obiektem badań specjalnej dyscypliny

naukowej – solarystyki.

Powieść Lema wyraża wątpliwość wobec naukowego poznania i rozumienia świata (problem polega m.in. na znalezieniu

wspólnego języka). Przeciwstawiając światu dostępnemu dla czytelnika świat inny, fikcyjny, Solaris ilustruje tezę, że ucieczka od

odwiecznych ludzkich spraw dokądkolwiek – nawet w Kosmos – nie jest możliwa, że od typowych ludzkich problemów nie uwolni

człowieka nawet przyszłość, a Kosmos to lustro, w którym przegląda się człowiek, chcąc lepiej poznać samego siebie.

"Solaris otwiera kilka równoległych , a nawet sprzecznych interpretacji. Można ją czytać jako Swiftiańską satyrę, tragiczny

romans, egzystencjalną parabolę Kafki, metafikcjonalną parodię heremeneutyki, ironiczną powieść rycerską Cervantesa i

Kantowską medytację nad naturą ludzkiej świadomości. Lecz ani jedno z tych odczytań nie jest w pełni satysfakcjonujące, co

było chyba zamierzeniem autora" (I.Csicsery-Ronay)