Sól ziemi

• Wittlin Józef •

• 1936 •

Powieść Sól ziemi stanowić miała część pierwszą zamierzonego przez Wittlina cyklu O cierpliwym piechurze. Rękopis tomu

drugiego (Zdrowa śmierć) zaginął w czasie wojny i nie został odtworzony. Tom trzeci (Dziura w niebie) miała ponoć kończyć się w

sposób przewrotny: desygnowaniem zwłok żołnierza najbardziej oddanego monarsze Austro–Węgier do grobu przeznaczonego dla

włoskiego nieznanego żołnierza.

Sól ziemi sytuuje się w kontekście ekspresjonistycznym. Wśród ekspresjonistów dały się zauważyć trzy postawy: etyzm

(położenie nacisku na wartości moralne), aktywizm (apoteoza czynnej postawy wobec życia), komunionizm (eksponowanie

problemów istotnych dla zbiorowości, eksponowanie ludzkiej wspólnoty). Wszystkie te kwestie odnajdujemy w powieści Wittlina.

Już zaczerpnięte z Ewangelii św. Mateusza motto zapowiada postawę komunionistyczną („Wy jesteście solą ziemi. Jeśli tedy sól

zwietrzeje, czym solić będą”?). Postawę komunionistyczną zapowiada również prolog – adresowany do „mojego brata”. Bohatera

Soli ziemi należy więc uznać za reprezentanta ludzi w ogóle.

Czas akcji: początek pierwszej wojny światowej. Rzecz dzieje się najpierw na małej stacji Topory–Czernielica na pograniczu

Galicji i Bukowiny, a później w pułku piechoty w miejscowości Andrásfalva na Węgrzech. Główną postacią jest Piotr Niewiadomski

– z matki Hucuł, z ojca Polak. To typowy bohater ekspresjonistyczny: prostaczek boży, człowiek nie skalany przez cywilizację

(ekspresjoniści w rozwoju cywilizacji urbanistyczno–technicznej upatrywali zło; wojnę i militaryzm traktowali jako skutek

cywilizacji, jej punkt kulminacyjny). Nazwisko bohatera sugeruje niewiedzę – brak orientacji w świecie zepsutym przez cywilizację.

Wcielony do pospolitego ruszenia (w cywilu Niewiadomski był tragarzem, potem dróżnikiem) udaje się na przeszkolenie wojskowe.

Piotrem Niewiadomskim i innymi kandydatami na żołnierzy zajmuje się następnie Rudolf Bachmatiuk („kapłan wojskowej

Subordynacji”), „przerabiający” ludzi niepełnowartościowych na ludzi prawdziwych, czyli – żołnierzy.

Z punktu widzenia przeciwstawionego cywilizacji prostaczka dokonuje się w Soli ziemi kompromitacja cywilizacji oraz wojny.

Treści aktywistyczne sprowadzają się przede wszystkim do propagowania pacyfizmu. Wojna jawi się jako ubezwłasnowolnienie

człowieka. Jedyną odpowiedzią na tę sytuację może być zabarwione ironią wezwanie do pokoju (por. parodystyczny opis

wypowiedzenia wojny przez Austro–Węgry).

Sól ziemi ukazuje wojnę jako zjawisko demoniczne, niezależne, wymykające się wszelkiej kontroli. Odrębność Wittlina polega na

tym, że demonizacja wojny jest ironiczna (np. traktowanie wojska jako prywatnej własności cesarza, nieudolna działalność

wojennej machiny propagandowej itd. ). To właśnie ironia zapewnia powieści Józefa Wittlina wymiar ponadczasowy.

„Z nieprzebranych zapasów ołowianych mikrobów–czcionek, w których historia świata leży rozbita na atomy, nagle zecerzy

wydobyli pięć liter. Każda z tych pięciu liter z osobna nic nie znaczy, razem – tworzą chemiczny znak nieszczęścia. Straszne

słowo wyszło spod prasy w świat, wlokąc za sobą czarny, żałobny tren rozpaćkanej na czcionkach mazi. Nagle stanęły tramwaje

w najruchliwszych punktach miasta. Iskry zielonego ognia syknęły w górnych przewodach jak przy krótkim spięciu. Prąd

przeszedł nerwami pasażerów, konduktorów i motorowych. Nie wytrzymali nawet do najbliższego przystanku. Wysiedli w środku

drogi i rzucili się na gazety. Pierwszy raz zauważyli, że litery są czarne. Usta ustom podawały nowinę. Gryzły ją, żuły, mełły,

międliły, aż nagle milion ust wypluło na bruk jedno słowo jak gorzki migdał. Wojna jak nagła zaraza poczęła toczyć wyobraźnię,

śmiertelnym dreszczem wtargnęła do serc” (J. Wittlin).