Słówka

• Żeleński (Boy) Tadeusz •

• 1913 •

Słówka, zbiór satyrycznych utworów Tadeusza Boya Żeleńskiego, wydany (z podtytułem Zbiór wierszy i piosenek z 16-ma

melodiami w tekście) we Lwowie 1913. Pierwsze wydanie zawierało: większość piosenek i wierszy ogłoszonych wcześniej przez

Boya w zbiorkach Piosenki i fraszki "Zielonego Balonika" (1908), Igraszki kabaretowe (1908), Nowe piosenki (1910), Gdy się

człowiek robi starszy... (1911); fragmenty dwóch pisanych do spółki z Witoldem Noskowskim Szopek krakowskich "Zielonego

Balonika" (1911 i 1912); kilka utworów uprzednio nie publikowanych. W wydaniu drugim (1916) usunął Boy wiersze Trudno inaczej,

Kuplet posła Battaglii i Odsiecz Wiednia czyli tualetka królowej Marysieńki, dodał natomiast utwory ze zbiorków Markiza i inne

drobiazgi (1914) i Słońce jesienne (1915). Do wydania trzeciego (1918) dołączył teksty ze zbiorku Z mojego dzienniczka (1917),

obszerne fragmenty Szopek krakowskich "Zielonego Balonika" na rok 1911 i 1912 oraz pominięte w edycjach z 1913 i 1916

utwory ze zbiorków wcześniejszych. Trzy następne wydania Słówek (1920, 1922, 1925) były powtórzeniem edycji z 1918 roku. W

kolejnym, jubileuszowym wydaniu zbioru z 1931 usunął Boy jeden tylko tekst (Kilka słów o piosence), całość opatrzył natomiast

przedmową (pt. Jubileusz Słówek) oraz komentarzem. Ostatnie za życia autora wydanie zbioru, z 1938, powtarzało edycję

jubileuszową.

Słówka przynoszą kreślony piórem satyryka związanego ze słynnym kabaretem w Jamie Michalikowej obraz prowincjonalnej -

krakowskiej, galicyjskiej, a w ostatecznym rachunku zaściankowo-polskiej - mentalności. Tropi Boy i wyszydza utrwalone w

tradycji światopoglądowe schematy i myślowe stereotypy, społeczne mity oraz obyczajowe anachronizmy i anomalie. Pragmatyk i

racjonalista, wydaje znakomitą humorystyczną wojnę klerykalno-szlacheckiemu konserwatyzmowi tudzież mieszczańskiej,

"filisterskiej" moralności. Nie oszczędza także młodopolskiej cyganerii, z jej jakże często bombastyczną, pseudoromantyczną,

światopoglądowo zaś pustą i pełną intelektualnych płycizn i zafałszowań frazeologią. Jednocześnie zaś oddzielną i wcale pokaźną

grupę utworów, jakie pomieścił autor w Słówkach, stanowią wiersze osobliwie liryczne, w których pobrzmiewa - jak wskazywano -

oryginalny i rzadki w poezji polskiej ton Heinego: połączenie bardzo stonowanego liryzmu i niekłamanych wzruszeń z autoironią

bądź dosadnością (niekiedy aż po brutalizację) wypowiedzi.

O wielkiej atrakcyjności i poczytności Słówek decydowały na równi z ich satyryczną i prześmiewczą tematyką walory języka,

stylu i wiersza Boyowskiego. Boy posługuje się językiem prostym i zmysłowym, chętnie sięga po prozaizmy, nie unika też -

zawsze jednak stosownie umotywowanych - wulgaryzmów. Styl jest potoczysty, o przejrzystej logice, tok zdania klarowny i

płynny. Anegdota czy obraz - rzeczowe i zwarte - znakomicie operują konkretem, syntetycznym skrótem i dysonansem. W

bardzo szerokim również zakresie korzysta pisarz z możliwości zabawy słowem i gry słów, wybornie posługując się rytmem i

rymem, aluzją literacką i parodią, pastiszem i dowcipem słownym, osobliwą puentą bądź nieoczekiwanym "morałem".