Satyry

• Naruszewicz Adam Stanisław •

• Warszawa • 1777 •

Satyryczna twórczość Naruszewicza stała się najbardziej znaną częścią jego dorobku literackiego. We wszystkich satyrach

odnaleźć można te same motywy: krytyka prywaty, obyczajów szlacheckich, zasad moralnych, ciemnoty. Sprowadzić je można

do haseł oświeceniowego programu naprawy stosunków politycznych i wdrażania nowych reguł wychowania obywateli. Zgodnie z

kanonem klasycystycznym Naruszewicz ogranicza się do zarysowania typowych zdarzeń i postaci, bez atakowania konkretnych

ludzi. Pokazując w satyrach świat, podobnie jak inni twórcy epoki odwołuje się do oświeceniowego mitu „stanu natury”, kiedy to

społeczeństwo (w bliżej nie określonym czasie) żyło według najlepszych zasad moralnych, a najcenniejszymi wartościami były

wolność i równość wszystkich obywateli. Wiek zepsuty (satyra programowa) jest przykładem przeciwstawiania zalet takiego

właśnie społeczeństwa wadom Polski sarmackiej. Do obrazu idealnych obywateli odwołuje się też Naruszewicz w satyrze O

prawdziwym szlachectwie (Szlachetność). Mówi tu o "starożytnych Polanach”, będących wzorem wszelkich cnót. Jednocześnie

krytyce poddaje tych, którzy ze względu na swe urodzenie zaliczają się do szlachty, ale ich postępowanie i styl życia nie licują z

zajmowaną przez nich pozycją społeczną. Wielkość zdobyta przez przodków powinna być przez wszystkich podtrzymywana

działaniem na rzecz ojczyzny.

W utworze Pochlebstwo Naruszewicz piętnuje kolejne czynniki wpływające na upadek życia politycznego i społecznego kraju.

Szczególnie ośmiesza płaszczącą się przed magnatami szlachtę, panujące na dworach zakłamanie, obłudę, pochlebstwo oraz

panegiryzm. Autor nie pomija prywatnych wojen magnackich i podkreśla ich destrukcyjny wpływ na państwo. W Polsce dzieje się

podobnie jak w sennym obrazie kraju i pałacu uosobionego Pochlebstwa.

Inną przyczyną rozkładu polskiego społeczeństwa i upadku Polski jest według Naruszewicza nieuctwo szlachty i żenujący poziom

kultury. Wyraz tego osądu odnaleźć można w Chudym literacie. Wiedza szlachcica dyskutującego z księdzem opiera się na

kalendarzowych mądrościach i różnych fantastycznych opowieściach, nie przyjmuje on też do wiadomości nowinek

gospodarczych.

Szczególnie pesymistycznie nakreślił Naruszewicz obraz społeczeństwa polskiego w satyrze Reduty. Posłużył się w niej metaforą

praw maskowej przebieranki i pochodu. Na Placu Zamkowym narrator prowadzi z Walkiem rozmowę, w czasie której przedstawia

mu swoje sądy o pojawiających się uczestnikach maskarady. Maski karnawałowe są odbiciem rzeczywistych postaw ludzi. Ich

zewnętrzny wizerunek nie ma nic wspólnego z faktycznym położeniem. Pozory doskonałości zawdzięczają wyzyskowi niższych

warstw społecznych. Krytykowana jest też beztroska obywateli w tragicznej sytuacji rozbiorowej.

Dostaje się i młodzieży: Naruszewicz wytyka jej próżniactwo i hulaszczy tryb życia, trwonienie pieniędzy na rzeczy zbytkowne i

karty.

Swoje satyry Naruszewicz tworzył wzorując się na dziełach obcych (zwłaszcza Boileau, na którego utworach oparte są

Szlachetność, Głupstwo i Małżeństwo, a ich wpływ widoczny jest również w Chudym literacie i Wieku zepsutym). Sięgał też do

tradycji staropolskiej i współczesnych mu pisarzy polskich (Gracjan Piotrowski).