Satyra na leniwych chłopów

• Anonimowy •

Pochodzenie

Tutuł jest niefortunny. Nadany został przez pierwszego dziewiętnastowiecznego wydawcę, później upowszechnił się w różnych

wydaniach (nawet krytycznych) i edycjach tekstu. Wiersz pochodzi z XV wieku (z tego okresu wywodzi się najstarsza wersja,

autorstwa anonimowego zakonnika).

O „kmieciach” nieco więcej

Bohaterem wiersza jest kmieć, najpierw w znaczeniu zbiorowości, później jako indywidualne uosobienie cech i zachowań,

reprezentant grupy. Użyta w wierszu nazwa „kmiecie” oznacza od XV wieku zamożnych mieszkańców wsi. Spotykana wówczas

praktyka zastępowania rzeczownika „kmieć” nazwą „chłop” była niezgodna z normą średniowiecznej polszczyzny. Wyraz ten

występował w znaczeniu wybitnie pejoratywnym, mało tego, był odczuwany jako obraźliwe przezwisko. Z tych względów tytuł nie

mógł pierwotnie występować w formie podawanej przez pierwszych wydawców (Satyra na leniwych chłopów), lecz zaczerpnięty

został z incipitu „Chytrze bydlą z pany kmiecie”.

Treść

Wiersz opowiada o niechęci „kmieciów”, a w dalszej części utworu „kmiecia”, do wykonywania obowiązków pańszczyźnianych.

Podstępy chłopa, aby oszukać „pana”, zarysowane zostały w kilku wariantach. W dniu wyznaczonym na odrobienie pańszczyzny

„kmieć” udaje się na pole z dużym opóźnieniem: „a robią silno obłudnie, jedwo wynidą pod południe... ”. Używa różnych podstępów

w celu oszukania pana: „a na drodze postawają, rzekomo pługi oprawiają...”. Gdy chłop pozbawiony jest opieki, to porzuca

obowiązkowe zajęcia: „stoji na roli, w lemiesz klekce rzekomoć mu pług orać nie chce...”. Kmieć, z wyglądu nierozgarnięty, w

rzeczywistości jest „chytrym pachołkiem”, który myśli wyłącznie o sprzeciwianiu się panu: „... boć sie zda jako prawy wołek, aleć

jest chytrzy pachołek...”

Znaczenie

Utwór stanowi niezwykle sugestywne odwzorowanie sporów feudalnych z XV wieku, dla których pożywką były wystąpienia w

Czechach Jana Husa. Polskie dzieło wpisało się w krytykę zachowań chłopów, u których wówczas budziło się poczucie narodowej

wspólnoty – stąd pozory buntu w niestarannym odrabianiu pańszczyźnianych obowiązków. Świat przedstawiony w Satyrze

widziany był oczami przedstawicieli szlachty, stąd tak wyraźny subiektywizm narratora.

Wiersz jest też świadectwem zmian ekonomicznych, jakie zaszły w Polsce w II połowie XV wieku. Wzmożony popyt na zboże w

Europie Zachodniej (a i fakt odzyskania przez Polskę dostępu do morza) sprawił, że szlachta mniej była zainteresowana

czynszem płaconym przez chłopów, a bardziej ich pracą na folwarku. Stąd lamenty nad niską wydajnością chłopa, najzupełniej

zresztą zrozumiałą, skoro pracowali nie na akord, ale na "dniówki”.