Samuel Zborowski

• Słowacki Juliusz •

• 1845 •

Samuel Zborowski (powst. 1845, pierwsze pełne wydanie 1901). Zaginęła partia początkowa, są luki w tekście. Mimo to uchodzi

za jeden z ważniejszych utworów poety.

Akcja dramatu przebiega wielopłaszczyznowo. Jej miejscem jest zamek księcia Poloniusa w Karpatach, ale także nieokreślona

przestrzeń przed tronem Boga. Osoby dramatu – Książę, jego syn Eolion oraz otaczające ich postacie pojawiają się na tle świata

realnego i fantastycznego. W scenach końcowych nie ma z nich nikogo, rzecz rozgrywa się między Samuelem Zborowskim,

Janem Zamoyskim, Adwokatem – a raczej: między ich duchami. Czas dałoby się ustalić wedle wskazówek na rok 1830, wedle

innych – 1884 (pięćset lat po ścięciu Samuela Zborowskiego, jak zaznaczono w tekście), czyli kilkadziesiąt lat po powstaniu

dramatu. To jednak wcale nie najważniejsze wyznaczniki czasu i przestrzeni. Zlewa się bowiem w tym dramacie wszechświat w

jednolitą całość. Eolion jest zarazem wcieleniem egipskiego ducha sprzed trzech tysięcy lat; przywoływany Samuel poniósł

śmierć przed laty kilkuset, wszelkie czasy tu współistnieją, tworzą wspólną czasoprzestrzeń z zamkiem, który w ostatnim akcie

traci materialność, by stać się miejscem sądu gdzieś przed obliczem Boga; jeden z aktów dzieje się z kolei w oceanowych

głębiach. Jedynym elementem jednoczącym świat jest duch wszystko przenikający – odsłania się w ludziach, w osobach

„pogrobowych”, w szatanie, w Amfitrytach, a także w takich „osobach dramatu”, jak Mgły, Twarz i Gwiazda. Duch może się

„przyrzucić”, można „pomieniać się na duchy”, ten jego osobliwy żywot stanowi istotę świata dramatu. Toteż status postaci bywa

niepewny. Kim jest np. Adwokat, występujący też jako szatan–Bukary i jako odautorskie „Ja”? A kim Książę, w chwili gdy „duch

mu się przyrzucił”?

Osnową akcji jest rozsądzenie przed sądem Bożym sprawy między hulaką i zabójcą, Samuelem Zborowskim, a kanclerzem

koronnym Janem Zamoyskim, który skazał go na śmierć. Fabuła jest dla Słowackiego pretekstem do rozważań o historii i

egzystencji. Co jest ważniejsze z punktu widzenia doskonalenia się ludzkości i finału dziejów – duma oraz nieokiełznana wolność

szlachecka czy przestrzeganie ustanowionych w Rzeczypospolitej praw? Racje Zborowskiego czy Zamoyskiego? Słowacki nie

daje jednoznacznej odpowiedzi, kieruje sympatię widzów ku nieposkromionemu warchołowi, który głową zapłacił za umiłowanie

wolności. Ale w zakończeniu dzieła obiera wyjście pośrednie: perspektywę pojednania Zborowskiego i kanclerza, podjęcie

wspólnej drogi.

Samuel Zborowski stanowi trudne wyzwanie dla teatru. Nad akcją dominują bardzo długie monologi. Niebywała jest sceneria,

akcja umieszczana jednocześnie na pierwszym i odległym planie lub – w scenach mistycznych – gdzieś poza realnym światem,

gdzie postaci pojawiają się i znikają, przemieniają jedna w drugą... Jak mają ukazać to aktorzy?