Rozmowy, które miał król Salomon mądry z Marchołtem

• z Koszyczek Jan •

• Kraków • 1521 •

Proweniencja postaci Marchołta

Marchołt różni się od Ezopa wiekiem – jest od niego nieco młodszy. Imię bohatera Rozmów wywodzi się z dwóch źródeł – Biblii i

Talmudu. Jako plebejusz wiódł cudowny spór z mądrym królem Salomonem. Z czasem dialog o poważnej formie uległ

przekształceniu w „traktat humorystyczno–parodystyczny i pod taką postacią znany był w wieku XII” (J. Ziomek). Wielokrotnie

literatura popularna nurtu plebejskiego pokazywała Marchołta jako kpiarza i żartownisia drwiącego z wszelkich zasad i norm

uznawanych przez społeczność za obowiązujące. W końcu „Marchołty” doczekały się druku, a najbardziej popularna wersja z

1514 roku posłużyła polskiemu autorowi za podstawę przeróbki.

Rozmowy to bardzo swawolna opowieść o figlach płatanych mądremu biblijnemu władcy Jerozolimy przez chytrego plebejusza o

chłopskim rodowodzie. Marchołtowi wielokrotnie udawało się oszukać króla Salomona o przydomku „mądry", a to dzięki

umiejętności dosłownego traktowania Salomonowych rozkazów. Do powiastki tej wkradły się zagadki i historie o różnej genealogii,

dowcipne dialogi oparte na kalamburach słownych: np. Marchołt, skazany przez wyprowadzonego z równowagi Salomona na

szubienicę, wykpiwa się od śmierci, gdyż nie może zdecydować się na wybór odpowiedniego drzewa. To jeden z niezwykłych

przykładów obrazujących Marchołtowe dowcipy.

Problematyka

Istotą postawy Marchołta jest dyrektywa życia – utrzymanie stanu równowagi pomiędzy prawdą a kpiną, wzniosłością a

wulgarnością, w końcu między sacrum i profanum. Zachwycająca w tej mierze jest genealogia Marchołtowego rodu, będąca

trawestacją Pisma Świętego.

   „... Ja jestem ze dwunaście rodzajów chłopskich;

   Chłoptas porodził Gruczoła, Gruczoł porodził Rudka,

   Rudek porodził Rzygulca, a Rzygulec porodził Kudmieja...

   ... Opiołka porodził Warchoła,

   a Warchoł porodził Marchołta,

   a ja jestem Marchołt... ”

Przesłanie wynikające z utworu może być jedno – rubaszność wtórować musi powadze w codziennym istnieniu. Znać to w

późniejszym określeniu przez Marchołta genealogii jego żony, pochodzącej „ze dwunaście rodzajów kurewskich”.

Trawestacja Pisma Świętego, zastosowana przez Jana z Koszyczek w Rozmowach, ujawniała parodystyczny i sarkastyczny

stosunek autora do otaczającej rzeczywistości. W konstrukcji przedstawionego świata twórca Marchołta zbliżył się do poetyki

Biernata z Lublina wyrażonej w Żywocie Ezopa Fryga. Najważniejszymi pierwiastkami były, z punktu widzenia poetyki Rozmów,

akcenty onomastyczne w wymiarze polonizacyjnym. W tym momencie Jan z Koszyczek ujawnił zręczność poetyckiego pióra,

umiejętność humorystycznego budowania polskich imion - wobec nikłej pomysłowości onomastycznej łacińskiego oryginału.

Postawa Marchołta – od wzniosłości i patosu, aż po ironię i kpinę – mówiła o renesansowych cechach osobowości bohatera.

Marchołt poszukiwał sensu istnienia w wymiarze świata realnego poprzez zachowanie równowagi ducha, mimo niesprzyjających

okoliczności zewnętrznych.