Rękopis znaleziony w Saragossie

• Potocki Jan •

• Petersburg • 1803 •

Rękopis znaleziony w Saragossie napisany został po francusku. Autor wykorzystał schemat powieści szkatułkowej, który

charakteryzuje się wprowadzeniem w pierwszoosobową narrację głównego bohatera różnych wątków wzajemnie ze sobą

powiązanych (cecha romansu „orientalnego"). Utwór przedstawia losy Alfonsa von Worden, który w 1739 r. przybywa do

hiszpańskiej Andaluzji.Ten kapitan gwardii walońskiej zostaje wplątany w sprawy mauretańskiego rodu Gonzalezów (chodzi o

pozyskanie Hiszpanii dla islamu). Zdarzenia te rozgrywają się w atmosferze grozy, fantastyki, pełno w nich duchów i upiorów oraz

makabrycznych obrazów. Można też zauważyć wpływ przeżyć i doświadczeń autora, zdobytych w czasie wielu podróży, a w

szczególności elementy orientalizmu. W kolejnych częściach powieści widoczne jest wykorzystanie poetyki romansu

łotrzykowskiego, pojawia się także zbeletryzowana dyskusja filozoficzna i światopoglądowa.

W utworze tym Potocki przedstawia się jako encyklopedysta. Prezentuje postawę akceptującą nowe stanowiska i idee.

Zastanawia się nad istotą religii (podejmuje próbę określenia genezy chrześcijaństwa i wyśmiewa religię objawioną), której

różnorodne formy poznał w czasie swych podróży, snuje rozważania nad odrębnością różnych kultur. Do fantastycznych wątków

fabularnych oraz ich niezwykłości ma stosunek żartobliwy i ironiczny (kpi z przesądów, z wiary w zjawy), a w zakończeniu

powieści daje im racjonalne wytłumaczenie.

Potocki w powieści tej zawarł swą wiedzę z zakresu filozofii i nauk przyrodniczych. W oryginalnej formie utworu połączył

przygodę, filozofię i fantastykę. Utwór wartościowy intelektualnie, jest jednocześnie pełen ironii i humoru. Nawiązuje także do idei

oświeceniowych, do hedonizmu i sensualizmu poznawczego. Średniowieczna fantastyka grozy, będąca kiedyś świadectwem

istnienia zjawisk irracjonalnych, posłużyła mu jako element obalający te wierzenia. W Rękopisie znalezionym w Saragossie daje

się odczuć fascynację orientalną egzotyką i wschodnią erotyką (nawiązanie do Księgi tysiąca i jednej nocy).

Rękopis to dzieło różnorodne tematycznie, ciekawe także pod względem filozoficznym. Umiejętne powiązanie ze sobą tak wielu

wątków i różnorodnej problematyki znalazło uznanie wśród ówczesnych czytelników. Powieść została przetłumaczona w 1847 r.

przez E. Chojeckiego na język polski. Zwiększyło to jej popularność i poszerzyło grono odbiorców.