Wyszukiwarka:

Wszędzie ------------------ Artykuły Newsy Informacje Linki Pliki

ROZWÓJ UBEZPIECZEŃ W POLSCE I ICH KLASYFIKACJA 1.1 Zarys historyczny rozwoju ubezpieczeń w Polsce W Polsce pierwsze przejawy realizacji idei ubezpieczeniowej spotykamy dość późno, bo dopiero w XV i XVI w. W następnych okresach burzliwe dzieje zarówno państwa polskiego, jak i jego narodu (zabory, wojny światowe, zmiany ustrojowe), spowodowały, że historia polskich ubezpieczeń dzieliła los narodu. Polska odgrywa pionierską rolę wśród byłych państw komunistycznych w procesie reformy i transformacji rynku ubezpieczeniowego. Po uchwaleniu ustawy o działalności ubezpieczeniowej 28 lipca 1990 r. oraz po opracowaniu i opublikowaniu najważniejszych przepisów wykonawczych do tej ustawy, Polska posiada najbardziej nowoczesny system ubezpieczeniowy w Europie Środkowej. Wynika to z faktu, że sama regulacja rynku ubezpieczeniowego odpowiada w dużym stopniu systemowi obowiązującemu w państwach członkowskich Unii Europejskiej. Historia polskiego rynku ubezpieczeniowego sięga czasów przedwojennych. Przed 1939r. istniało 72 prywatnych firm ubezpieczeniowych, 38 towarzystw ubezpieczeń wzajemnych oraz 16 instytucji ubezpieczeniowych. Jedynie dwa z nich przetrwały wojnę i zmianę systemu polityczno-ekonomicznego drugiej połowy lat czterdziestych. Jedno z nich, Państwowy Zakład Ubezpieczeń (PZU), który zmienił swój status z Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń Wzajemnych, stał się monopolistą w zakresie krajowych ubezpieczeń osobowych i majątkowych. Drugim towarzystwem ubezpieczeniowym, które przeżyło wojnę była WARTA S.A. Stała się ona monopolistą w zakresie ubezpieczeń majątkowych i osobowych, zawieranych i prowadzonych w walutach obcych oraz reasekuracji. Jednakże polski rynek ubezpieczeniowy zdominowany był przez PZU, które było też integralną częścią administracji państwowej. Pierwszym wyłomem w zmonopolizowanym rynku ubezpieczeniowym stała się ustawa z 20 września 1984r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych. Ustawa ta dopuszczała tworzenie nowych towarzystw ubezpieczeniowych, o ile powstawać one będą w formie zakładów państwowych, spółdzielczych lub też spółek akcyjnych z większościowym udziałem Skarbu Państwa. Świadczy ona o tym, jak pomimo zmian, ograniczony był polski rynek ubezpieczeniowy. Nowelizacja wspomnianej już ustawy o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych miała miejsce 17 maja 1989 r. Zniosła ona przede wszystkim wszelkie ograniczenia związane ze strukturą własności powstających towarzystw ubezpieczeniowych, pozostawiając jednak generalne zasady regulacji rynku ubezpieczeniowego bez zmian. Tak więc z jednej strony nastąpiła daleko idąca liberalizacja, z drugiej strony nie wprowadzono żadnych kryteriów udzielania zezwoleń, nie rozwiązany pozostał problem sprawnego fachowego nadzoru nad powstającym rynkiem ubezpieczeniowym, polski rynek pozostawał nadal zamknięty dla kapitału zagranicznego i związanego z nim transferu know-how i wreszcie miała miejsce jedynie ograniczona konkurencja, a to spowodowało, że rynek słabo funkcjonował. Ocena bieżącej sytuacji, w zestawieniu z celem członkostwa Polski w UE w przyszłości, zmusiła Ministerstwo Finansów do rozpoczęcia prac nad pełną reformą systemu ubezpieczeniowego w Polsce . Celem reformy było rozwinięcie nowoczesnego rynku usług ubezpieczeniowych. Rozwiązania systemowe w Polsce w tym zakresie muszą być kompatybilne z regulacją UE tak, aby nie stanowiły w przyszłości przeszkody w procesie integracji z rynkiem europejskim. Przy pracach nad sformułowaniem podstawowych przepisów regulujących polski rynek ubezpieczeniowy, posłużono się wzorami opartymi na dyrektywach Komisji Europejskich Wspólnot Gospodarczych. Podstawą niezwykle ważnych przepisów dotyczących zasad rachunkowości jest projekt odpowiedniej dyrektywy EWG z dnia 30 października 1989r. (90/c30/04). Te nowe regulacje odgrywają ważną rolę w przygotowaniu się Polski do przewidywanego otwarcia polskiego rynku dla towarzystw zagranicznych, jak również ze staraniem Polski o status członka stowarzyszonego z UE. Do najważniejszych nowych rozwiązań należą: · otwarcie polskiego rynku ubezpieczeniowego dla nowych ubezpieczycieli polskich i zagranicznych; · dalsza liberalizacja rynku ubezpieczeniowego oparta na zasadzie wzajemności wobec innych państw; · likwidacja ubezpieczeń ustawowych; · wprowadzenie marginesu wypłacalności i kapitału gwarancyjnego jako indykatorów prawidłowej gospodarki finansowej ubezpieczyciela; · utworzenie funduszu gwarancyjnego, chroniącego interesy ofiar w wypadkach objętych ubezpieczeniem obowiązkowym; · utworzenie funduszu ochrony ubezpieczonych, chroniącego interesy tych ostatnich w razie ogłoszenia upadłości przez ubezpieczyciela; · wprowadzenie zakazu jednoczesnego prowadzenia działalności w zakresie ubezpieczeń na życie i innych ubezpieczeń; · wprowadzenie instytucji towarzystw ubezpieczeń wzajemnych; · ograniczenie formy działalności ubezpieczycieli do spółek akcyjnych i towarzystw ubezpieczeń wzajemnych; · ograniczenie działalności gospodarczej w branży ubezpieczeniowej do właściwej działalności ubezpieczeniowej i z nią związanej. Najnowszą ustawą, która obowiązuje w Polsce do dnia dzisiejszego jest ustawa z dnia 28 lipca 1990r. z późniejszymi zmianami. Ustawa ta uwzględnia większość wymienionych dyrektyw EWG i wprowadza istotne reformy rynku. Do niewątpliwych osiągnięć tej ustawy należą: demonopolizacja polskiego rynku ubezpieczeniowego, dokładne określenie ogólnych zasad podejmowania i prowadzenia działalności w zakresie ubezpieczeń majątkowych i osobowych oraz rozgraniczenie ubezpieczeń na życie od pozostałych, dla prawidłowego funkcjonowania zakładów ubezpieczeń i gospodarowania ich finansami. Polska jako pierwsza spośród krajów postkomunistycznych nie tylko podjęła radykalne reformy w dziedzinie ubezpieczeń, ale stworzyła mocne podstawy prawne rynku ubezpieczeniowego. Ustawa wprowadza formalną prywatyzację i demonopolizację dotychczasowego rynku ubezpieczeniowego opartą na zasadzie swobodnej konkurencji i jednakowym traktowaniu wszystkich podmiotów działających na tym rynku. Tempo i zakres przemian w polskich ubezpieczeniach w ciągu sześciu lat (1990-1996) sprawiły, że sfera ubezpieczeniowa stała się jedną z najszybciej przekształcających się dziedzin, dostosowujących się do tworzących się nowych warunków rynkowych. Okazało się, że pośpiesznie wydana ustawa o działalności ubezpieczeniowej, która niewątpliwie stworzyła regulację prawną współczesnego modelu ubezpieczeń gospodarczych, miała liczne niedostatki i braki zarówno z punktu widzenia zharmonizowania zasad działalności ubezpieczeniowej z przepisami regulującymi te zagadnienia w krajach Unii Europejskiej (do zjednoczenia, z którą tak usilnie dążymy), zmian w innych segmentach prawnych (m.in. finansów i rachunkowości), jak i z punktu widzenia polskich uwarunkowań społeczno-gospodarczych, wynikających z dotychczasowego okresu transformacji ustrojowej. Zmiany te nastąpiły w 1995 r., przez nowelizację w/w ustawy o działalności ubezpieczeniowej, których zakres zmian jest tak duży, że zwykło sieje określać popularnie mianem „nowego prawa ubezpieczeniowego" . Stanowi to jakby II etap reformy polskiego systemu ubezpieczeń gospodarczych w warunkach powstającej gospodarki rynkowej. Zmiany systemowe (prawne), jak i organizacyjne pomimo, że są bardzo znaczne, nie dały jeszcze wyraźnych efektów ekonomicznych. Proces jego doskonalenia i dostosowania nadal jest aktualny. 1.2 Klasyfikacja ubezpieczeń Ubezpieczenia można klasyfikować w zależności od przyjętego kryterium na: · ubezpieczenia społeczne i gospodarcze (kryterium sfery działania), · ubezpieczenia majątkowe i osobowe (kryterium przedmiotu), · ubezpieczenia na życie oraz pozostałe ubezpieczenia osobowe i majątkowe (kryterium zakresu dopuszczalnej działalności przez jeden zakład ubezpieczeń), · ubezpieczenia obowiązkowe i dobrowolne (kryterium podejmowania decyzji o zawarciu umowy), · ubezpieczenia morskie, a pozostałe określa się mianem lądowych (kryterium źródeł prawa). Poniżej przedstawiono krótką charakterystykę ubezpieczeń wyodrębnionych według tej klasyfikacji. 1.2.1 Ubezpieczenia społeczne Służą zabezpieczeniu materialnych potrzeb na wypadek śmierci osoby fizycznej bądź uszkodzenia ciała lub dożycia określonego wieku i związanej z tym niezdolności do zarobkowania. Obecnie (przygotowywana jest reforma systemu) organizacją tych ubezpieczeń dla pracujących poza rolnictwem zajmuje się Zakład Ubezpieczeń Społecznych, dla rolników - Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Ubezpieczenia te dotyczą wyłącznie osób fizycznych. 1.2.2 Ubezpieczenia gospodarcze Funkcjonują w sferze procesów gospodarczych i mimo iż spełniają rolę społeczną są celowo powołaną instytucją, wyodrębnioną organizacyjnie i prawnie, do zaspokajania określonych potrzeb ludności i przedsiębiorstw. Są to wszystkie rodzaje ubezpieczeń poza ubezpieczeniem społecznym. Z uwagi na powojenną przeszłość, pewnym synonimem potocznym tych ubezpieczeń był Państwowy Zakład Ubezpieczeń. W związku ze stosunkowo niskim poziomem wiedzy o ubezpieczeniach jeszcze są mylone pojęcia - ubezpieczeń społecznych i gospodarczych, potocznie określanych ZUS i PZU. 1.2.3 Ubezpieczenia majątkowe Przedmiotem ubezpieczenia majątkowego może być tylko mienie, przez które należy rozumieć własność i ogół praw majątkowych bądź też mogącą powstać odpowiedzialność cywilną ubezpieczającej się osoby. Ubezpieczenia te mogą dotyczyć zarówno mienia osób prawnych, jak i fizycznych. 1.2.4 Ubezpieczenia osobowe Dotyczą życia osoby fizycznej, uszkodzenia ciała, dożycia oznaczonego wieku, skutków nieszczęśliwych wypadków. Ubezpieczonym w tym zakresie może być tylko osoba fizyczna. Zakład ubezpieczeń wypłaca po zaistnieniu zdarzenia określonego w umowie świadczenie, tj. sumę pieniężną płatną jednorazowo lub okresowo (renta). 1.2.5 Ubezpieczenia na życie Jest to dział I ubezpieczeń . Obejmuje następujące grupy ubezpieczeń: · ubezpieczenia na życie, · ubezpieczenia posagowe, zaopatrzenia dzieci, · ubezpieczenia na życie, jeżeli są związane z funduszem inwestycyjnym, · ubezpieczenia rentowe, · ubezpieczenia wypadkowe i chorobowe, jeżeli są uzupełnieniem ubezpieczeń wyżej wymienionych 1.2.6 Pozostałe ubezpieczenia osobowe i majątkowe Są to wszystkie pozostałe ubezpieczenia według grup i rodzajów wymienionych w dziale II . Podział ubezpieczeń wynikający z ustawy nie pokrywa się z podziałem na ubezpieczenia majątkowe i osobowe. Jest rezultatem przepisu zakazującego prowadzenia jednocześnie przez zakład ubezpieczeń obydwu działów. Ubezpieczenia na życie są bowiem ubezpieczeniami długoterminowymi, wymagają tworzenia wieloletnich rezerw i odznaczają się swoistą specyfiką. Ryzyko jest tu ściśle skalkulowane, wypłaty świadczeń stabilne, rezerwy duże i długoterminowe, dlatego mogłaby występować pokusa dofinansowywania tymi rezerwami zobowiązań krótkoterminowych, wynikających z bieżących potrzeb ubezpieczeń majątkowych i innych osobowych. Z tego powodu ustalony został taki właśnie podział. 1.2.7 Ubezpieczenia obowiązkowe Są to ubezpieczenia, których zawarcie jest narzucone ustawowo. Obecnie zalicza się do obowiązkowych następujące ubezpieczenia: · odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów , · budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych zdarzeń losowych , · odpowiedzialności cywilnej rolników z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego , · inne ubezpieczenia przewidziane na mocy obowiązujących ustaw lub ratyfikowanych przez Rzeczpospolitą Polską umów międzynarodowych. Należy przy tym zaznaczyć, że wszystkie ubezpieczenia - nawet obowiązkowe - są umowne, wymagają zawarcia umowy między zakładem ubezpieczeń a zainteresowaną osobą. 1.2.8 Ubezpieczenia dobrowolne To wszystkie pozostałe (poza obowiązkowymi) ubezpieczenia, co do których istnieje pełna swoboda woli ubezpieczającego i nikt nie może nakazać zawarcia takiej umowy ubezpieczenia. Poza kilkoma wymienionymi rodzajami wszystkie ubezpieczenia w Polsce są dobrowolne. 1.2.9 Ubezpieczenia morskie Odrębność zasad i źródeł prawa ubezpieczeń morskich powoduje umieszczenie ich w odrębnej grupie. Przedmiotem ubezpieczenia morskiego może być każdy interes majątkowy związany z żeglugą morską i dający się ocenić w pieniądzu. Przedmiotem ubezpieczeń morskich mogą być: statek, ładunek, fracht, opłata za przewóz pasażerów, prowizja, spodziewany zysk ze sprzedaży ładunku, zobowiązania z tytułu odpowiedzialności cywilnej. 1.2.10 Ubezpieczenia lądowe Są to wszystkie ubezpieczenia poza grupą ubezpieczeń morskich, także ubezpieczenia lotnicze i w żegludze śródlądowej. Ubezpieczenia gospodarcze, które są przedmiotem działalności agenta ubezpieczeniowego, funkcjonują w określonym systemie organizacyjnym. Zgodnie z kryterium rynkowym określić go można następująco : 1. strona podażowa rynku: ubezpieczeniowe spółki akcyjne, towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych, Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny oraz ubezpieczeniowe zrzeszenia i samorząd gospodarczy; 2. strona popytowa rynku: osoby fizyczne, prawne oraz inne podmioty i instytucje, Rzecznik Ubezpieczonych, Krajowa Organizacja Konsumentów, instytucje usługowe pośrednictwa ubezpieczeniowego (agenci i brokerzy ) oraz ich samorządy. W pierwszej grupie struktury organizacyjnej systemu ubezpieczeń znajduje się centralny organ administracji państwowej - Państwowy Urząd Nadzoru Ubezpieczeń (PUNU). Jego zadaniem jest nadzór nad prawidłowym funkcjonowaniem rynku ubezpieczeń w Polsce oraz wydawanie zezwoleń na prowadzenie działalności agencyjnej i brokerskiej. Rynek ubezpieczeń gospodarczych jest elementem rynku finansowego, a ubezpieczenie rodzajem usługi niematerialnej. Można stwierdzić, że polega na sprzedaży przez zakład ubezpieczeń, określonej umownie ochrony ubezpieczeniowej za ustaloną składkę (cenę). Podstawą każdego ubezpieczenia jest nawiązany prawny stosunek ubezpieczenia, a jego źródłem umowa ubezpieczenia. Stronami takiej umowy są: zakład ubezpieczeń i ubezpieczający. Zawarcie umowy stwierdzane jest zwykle dokumentem pisemnym, najczęściej polisą ubezpieczenia. Proces zawarcia umowy ubezpieczenia określić można jako proces zakupu-sprzedaży określonego produktu, jakim jest usługa ubezpieczeniowa. Nie wszyscy teoretycy i praktycy ubezpieczeniowi zgadzają się z takim podejściem do ubezpieczeń, ale faktem jest, że chociaż specyficzny to jednak jest to towar, który zakłady ubezpieczeń sprzedają, a potencjalni nabywcy kupują.