Przepychanka

• Himilsbach Jan •

• 1974 •

Mówimy: Himilsbach i myślimy zaraz o Rejsie, Maklakiewiczu i przypominamy sobie dziesiątki anegdot, które o autorze

Przepychanki krążyły, mieszając fakty z filmowymi epizodami. Po rewelacyjnej kreacji w Rejsie zagrał tych epizodów wiele, nie

osiągając już co prawda takich wyżyn, ale jednak – samo pojawienie się Himilsbacha na ekranie wywoływało nieodmiennie

uśmiech widzów. „Wzięty aktor filmowy" – mówił o nim Stachura, nie bez sarkazmu. Podobnie rozrywkowo traktowano jego

pisanie. Wiadomo – naturszczyk. Tymczasem odwracając słynny monolog Tyma z Rejsu, te "satyryczne” opowiadania wcale nie

są śmieszne, więcej, są bardzo smutne, i – ujmując rzecz chronologicznie – coraz smutniejsze.

Kto opowiada

Jest to facet z kompleksami, źle czujący się w swoim środowisku. Krótko mówiąc, outsider. Imponują mu stary złodziej Malesa i

jego młody kompan Rączka, który w przerwach między skokami czyta w oryginale Gogola i konwersuje po francusku w bogatych

domach rosyjskich. Bo nie o to chodzi, by ukraść – to robią wszyscy – ale ukraść z klasą i zrównać się z bogaczami. Ten sam

kompleks kazał zbójnikom z bajań góralskich tańczyć z księżniczkami, ba, z samą cesarzową Marią Teresą. Z drugiej strony tych

„lepszych” się przecież okrada, tylko pozornie wchodząc z nimi w komitywę. Bohaterom opowiadania powinęła się noga – Rączka

trafił przez to do klasztoru, gdzie się powiesił, a Malesa musiał się osiedlić w marnej dziurze, tytułowym „mieście zesłańców”.

Wiadomo – w naszej tradycji zesłaniec to szlachetny bohater, a tu: oszust i złodziej. W Kombatantach pojawiają się postacie

polskich żołnierzy Września. Im też się nie udaje. Jakieś resztki sloganów nie mogą pokryć zmęczenia i bałaganu, a lotnik,

zestrzelony przez Niemców, witany jest przez swoich z wyrzutem, nawet niechęcią. On nie wie, co ze sobą zrobić, i ludzie z

miasteczka także nie wiedzą. Małoletni narrator wyczekuje niecierpliwie przyjścia Niemców, chociaż piekielnie się ich boi. Gnębi

go jednak ten stan wyczekiwania, zawieszenia, stan w którym wszyscy czują się niewygodnie, jakby coś ich uwierało. W Działce

rosyjskiego Boga narrator wraz ze Stefanem Cykuladą, jedną z archetypicznych postaci pisarstwa Himilsbacha, kopie grób dla

badylarza–samobójcy. Przyglądając się żałobnikom narrator ciągle krytykuje... ich brak gustu. On, człowiek z marginesu, którego

to „bezguście” mogłoby kupić pięć razy. W Partaninie bohaterowie cieszą się podziwem, jaki budzą na małomiasteczkowym

cmentarzu, montując granitowy nagrobek. W Przyjęciu na dziesięć osób plus trzy podpity Stefan chce koniecznie wypić brudzia z

kierownikiem Piątkiem i podnieść tym samym swój status. To opowiadanie w znamienny sposób traktuje też mit „ferajny”, która

bojowa jest tylko wobec słabszych, a solidarna tylko wobec kumpli przy pieniądzach. A gdy się pieniędzy nie ma, to można co

najwyżej powałęsać się po mieście o suchym pysku.

Jak opowiada

Himilsbach kocha „literaturę”: porównania, metafory, opisy: „wysokie klony, pozrastane ze sobą u góry pożółkłymi liśćmi,

szczelnie przysłaniające zachmurzone niebo, i tworzące coś w rodzaju kolorowego tunelu”. Albo to: „Stefan pierwszy sznurował,

polerując gumiakami kocie łby (... ) wyglądało to tak, jakby chciał zahamować i nie mógł”. Ta cała „literatura” miesza się z gwarą

złodziejsko–więzienną, ale jednak dominuje. Obie pasują do siebie jak włoskie szpilki do opuchniętych nóg badylarek z Działki

rosyjskiego Boga. I tak ma być. Język tych opowiadań pełen jest dysonansów, tak jak ich narrator jest dysonansem w każdym

właściwie środowisku.

Nostalgia

Teraźniejszość zawsze jest niewygodna i nie taka jak trzeba. Ciągle się zmienia – i to jest w niej złe. Z nagrobków zdziera się

epitafia i po dwóch godzinach nie pozostaje z człowieka nawet nazwisko. Z przeszłością też bywa różnie. Piotr Wysocki, którego

grób remontują bohaterowie Partaniny, okazuje się wyznawcą zasady, że „trzeba pić i jebać, żeby się z biedy wygrzebać”. Ale ta

maksyma, a także żywe zainteresowanie starej kobiety, dla której ów bohater i hulaka pozostał „Piotrusiem”, sprawiają, że staje

się on bliski dwóm lumpom-kamieniarzom. Z jednej strony ta niezwykła forma kontaktu z postacią z podręczników pochlebia im. Z

drugiej strony ta „druga twarz” przywódcy powstania i jego nieskomplikowane upodobania wydają im się swojskie. Znaleźli

wreszcie kogoś, kto był „wyżej”, a jednocześnie „obok” – dawniej, ale i teraz.

Literatura jak Piotr Wysocki

I takie też jest pisanie Himilsbacha, nieustannie starającego się łączyć sprzeczności, których, jako ousider, połączyć nie zdoła.

To „skarga”, która stara się być „ładnie napisana”.