Przedwiośnie

• Żeromski Stefan •

• 1925 •

Zasadniczy problem Przedwiośnia streszcza się w pytaniu jego bohatera, Cezarego Baryki: „Jaka jest Polska i co należy czynić,

by żyło się w niej dobrze?” Cezary przybywa do Polski z Rosji, z rewolucyjnym rodowodem oraz z ojcowską legendą o szklanych

domach. Rzeczywistość polską Cezary konfrontuje z bagażem własnych doświadczeń. Początkowo replika Cezarego Baryki nosi

znamiona utopii. Po pierwsze jest to utopia miejsca, czyli legenda szklanych domów. Utopia miejsca to najbardziej klasyczna

postać utopii – opis wspaniałej krainy, w której ludzie żyją dostatnio i szczęśliwie. W Przedwiośniu sens opowieści o szklanych

domach stworzonych przez kuzyna Baryków sprowadza się m.in. do przesłania, że ojczyzna jest nie tylko krajem przodków, ale

również siedzibą istotnych wartości (zapowiada je ocalenie życia Cezarego w Baku przez legitymację „jakiegoś Państwa

Polskiego”). Po drugie, jest to utopia polityki, czyli mit rewolucji jako jednorazowego spontanicznego aktu zdolnego w radykalny

sposób zmienić stosunki społeczne.

Szklanych domów, rzecz prosta, Cezary Baryka nie znalazł w Polsce, ale o rewolucji nie przestał myśleć, nawet wówczas, gdy

został sekretarzem Szymona Gajowca, wysokiego urzędnika państwowego. Gajowiec zastanawia się, w jaki sposób umocnić

młode państwo polskie. Pracuje nad książką, w której chce przedstawić rzeczywistą sytuację Polski – kraju powstałego „z trzech

nierównych połówek”. Według Gajowca Polska jest krajem „zepsutym przez najeźdźców, złupionym z dóbr fizycznych i

duchowych; pełnym ciemnoty i lenistwa, brudu, bakterii i chamstwa”.

W takie to smutne realia Gajowiec pragnie tchnąć „ducha proroków i apostołów”. Gajowiec usiłuje przekonać Cezarego do swoich

racji. Ten jednak nie zajmuje określonej postawy. Z Cezarym Baryką rozstajemy się pierwszego dnia przedwiośnia, gdy na czele

zrewoltowanego tłumu „prze” na Belweder.

"W owym nowoczesnym moralitecie, jakim jest Przedwiośnie, walka toczy się nie tylko pomiędzy dwiema ideologiami. Toczy się

także między pokusą urody życia, a ideałem społecznej służby w obronie skrzywdzonych i poniżonych" (J.Kwiatkowski).