Przedświt

• Krasiński Zygmunt •

• 1843 •

Przedświt wydano bez nazwiska autora w Paryżu 1843; pierwodruk i kolejne wydania ogłoszone za życia autora zawierały

dedykację sugerującą autorstwo Konstantego Gaszyńskiego.

Geneza Przedświtu wiąże się z pobytem Krasińskiego i Delfiny Potockiej w Varennie (październik 1841). Śladem włoskiej idylli są

wspomnienia krajobrazu o niezwykłej urodzie, pełne ekstazy wyznania miłosne oraz liczne apostrofy do „Siostry”, „Beatrycze”,

„Anioła” – ideału kobiety, adresatki i współtwórczyni wizji historiozoficznych, w głównych swych elementach będących poetycką

transpozycją filozofii czynu Augusta Cieszkowskiego. Tytułowy neologizm oznacza rychłe i nieuchronne nadejście świtu po

brzasku, a więc epoki nowej, epoki czynu.

Motta poprzedzające poemat (z Eklogi IV Wergiliusza i z Mszału rzymskiego) odnoszą się do pisanego upoetyzowaną prozą

Wstępu i całości utworu. Obydwa zapowiadają nadejście Zbawiciela.

Epigraf Wstępu syntetyzuje jego myśl przewodnią. Krasiński wykłada koncepcję historiozoficzną zbudowaną na wierze w

bezpośrednią ingerencję Boga w dzieje, wspartą ideą prymatu porządku Bożego nad społecznym i politycznym. Głosi

mesjanistyczne posłannictwo Polski (narodu, nie państwa!), w perspektywie planów Opatrzności interpretuje doświadczenie

rozbiorów. Cierpieniu i ofierze Polaków nadaje wymiar uniwersalny. Wyniosą one ludzkość na wyższy szczebel etycznego i

duchowego rozwoju, przybliżą ustanowienie Królestwa Bożego na ziemi. Nietrudno zauważyć w tym ślady historiozofii A.

Mickiewicza, wpisanej w Księgi narodu polskiego i Księgi pielgrzymstwa polskiego oraz głoszonej współcześnie z katedry w

College de France.

Obecność Boga w historii ilustrują kolejne segmenty liczącego 1144 wersów poematu. Narratorowi–profecie, tożsamemu z

autorem, nadaje Krasiński status emigranta politycznego, aczkolwiek sam wygnańcem nie był. Narrator ten, wielki wizjoner,

prowadzi dialog z duchami przodków, na czele których stoi hetman Stefan Czarniecki (swą wielkość zawdzięczał zasługom

wojennym). W jego usta wkłada Krasiński ocenę przeszłości Polski i usprawiedliwienie dla szlacheckich antenatów. Winą za

upadek Polski nie obciąża przodków, był on bowiem dany narodowi z wyroków Bożych i będzie miał błogosławiony skutek.

Upadek polityczny uchronił Polskę przed zgubną industrializacją, pozwolił na utrzymanie duchowego prymatu nad innymi

narodami. I tak Polaków – „Ludów Lud jedyny”, Pan poddaje „katuszom”, wiodąc ku wielkiemu przeznaczeniu. Chrystusowe

cierpienie i poświęcenie Polski dokumentuje wielkość moralną narodu, gwarantuje jej zmartwychwstanie i przewodzenie światu. W

zakończeniu poematu pojawia się apoteoza poezji przetwarzającej świat, zrodzonej z zespolenia myśli i czynu, ponadto apologia

czynu, wzmocniona przez osobistą deklarację poety: zapowiedź rezygnacji ze słowa na rzecz czynu: „Zgińcie me pieśni –

wstańcie Czyny moje!”. Kontynuację filozofii Przedświtu przynoszą Psalmy przyszłości, zwłaszcza Psalm nadziei zwiastujący

nadejście – za sprawą „niewinnie udręczonego”, wiernego Kościołowi narodu polskiego – epoki „Ducha Świętego” i epoki „Czynu”,

Psalm wiary, powtarzający teorię ewolucji ducha w dziejach ludzkości i ideę Polski – narodu wybranego przez Boga,

urzeczywistniającego ideały miłości i braterstwa, wreszcie Psalm miłości – wielka apologia rycerskich i patriotycznych cnót

szlachty, przewodniczki narodu.

Przesycony optymizmem Przedświt, wywyższający i idealizujący Polskę, zyskał sporą popularność. Znajdowano w nim

pocieszenie, ale też – wbrew intencjom autora – zachętę do działania, do walki z niewolą. Polemikę z Krasińskim podjął Juliusz

Słowacki.