Pożegnanie z Marią

• Borowski Tadeusz •

• 1948 •

Tytułowe opowiadanie zbioru Pożegnanie z Marią sygnalizuje podstawowe relacje w prozie Tadeusza Borowskiego: człowiek –

świat – literatura. W rozmowie narratora z bohaterką opowiadania dominuje przekonanie, że tylko poezja potrafi wiernie ukazać

człowieka i wszelkie jego sprawy. Miarę zaś poezji stanowić ma miłość człowieka dla człowieka. Tymczasem okupacyjna

rzeczywistość przeczy humanistycznej wierze w człowieka. Bohaterowie trafiają do obozu koncentracyjnego. Narrator, noszący

imię autora opowiadań, poczuwa się do obowiązku – o ile przeżyje – zdania relacji z pobytu w obozie. W prozie Borowskiego

mamy więc w istocie do czynienia z rekonstrukcją przeżyć i doświadczeń obozowych. Jest to podstawowa cecha literatury

obozowej. W sposób świadomy rezygnuje ona z fikcji. Odwołuje się do form paraliterackich (reportaż, zeznania świadków,

pamiętnik, wspomnienia). W literaturze obozowej dominują opisy zdarzeń, rejestracje poszczególnych faktów. Wynika to z

indywidualnego charakteru doświadczeń. Więzień nie zna przecież całej prawdy o obozie. Dopiero suma indywidualnych

doświadczeń przybliża poznanie owej prawdy.

Narrator opowiadań Borowskiego, vorarbeiter Tadek, opowiada z pozycji świadka i uczestnika, opowiada przez pryzmat

świadomości pozbawionej możliwości wyboru, przez pryzmat świadomości „zlagrowanej”. W świadomości takiej dominuje zasada

użyteczności, stwarzająca szansę na przetrwanie. Przeżyć – to podstawowy cel więźnia. Celowi temu podporządkowany zostaje

swoisty kodeks zachowań, ujawniony w kolejnych opowiadaniach („Walczą o byt ciężko i bohatersko”; „Wszystko wolno, jak nikt

nie widzi”; „Kto ma żarcie w obozie, ten ma siłę”). Opowiadania Borowskiego w sposób pozornie beznamiętny, a przez to tym

bardziej wstrząsający, obnażają psychikę człowieka „zlagrowanego”, ukazują osobowość zredukowaną, oscylującą między

obezwładniającym strachem a przemożnym instynktem życia. Z prozy Borowskiego czytelnik zapamiętuje wiele szokujących

stwierdzeń, wśród nich słynne zdanie ujawniające miarę głodu: „Głód jest wtedy prawdziwy, gdy człowiek patrzy na drugiego

człowieka jako na obiekt do zjedzenia”.

Więzień przestaje rozumieć świat. By przetrwać – porzuca humanistyczne ideały. Być może istnieją one jeszcze po drugiej

stronie kolczastego drutu. W obozie jednak nie mają racji bytu. Dlatego też narrator z całą otwartością przyznaje się, że nie

współczuje tym, którzy idą do gazu. Reflektuje się jednak i przez chwilę ocenia swą postawę jako patologię, ale szybko powraca

do obozowej rzeczywistości. Oceniając tę rzeczywistość, wydłuża perspektywę: obóz koncentracyjny nie jest niczym nowym,

bowiem cała europejska cywilizacja wyrasta z przemocy. Cywilizację tę, w równym stopniu co obozy, oskarża proza Tadeusza

Borowskiego.

„Zakładamy podwaliny jakiejś nowej, potwornej cywilizacji. Teraz poznałem cenę starożytności. Jaką potworną zbrodnią są

piramidy egipskie, świątynie i greckie posągi! Ile krwi musiało spłynąć na rzymskie drogi, wały graniczne i budowle miasta! Ta

starożytność, która była olbrzymim koncentracyjnym obozem! Ta starożytność, która była zmową ludzi wolnych przeciw

niewolnikom! Nie ma piękna, jeśli w nim leży krzywda człowieka. Nie ma prawdy, która tę krzywdę pomija. Nie ma dobra, które na

nią pozwala. Co będzie o nas wiedzieć świat, jeśli zwyciężą Niemcy? Nikt o nas wiedzieć nie będzie. Zakrzyczą nas poeci,

adwokaci, filozofowie, księża. Stworzą piękno, dobro i prawdę. Stworzą religię” (T. Borowski).

„Opowiadania Borowskiego obnażają mechanizm deprawacji moralnej i upadku człowieka w warunkach obozu koncentracyjnego i

ukazują kryzys humanistycznych ideałów etycznych w systemie masowej zagłady” (T. Drewnowski).