Powrót posła

• Niemcewicz Julian Ursyn •

• Warszawa • 1791 •

Utwór powstał jesienią 1790 r., a premierę miał 15 stycznia 1791 r. Niemcewicz napisał go pod wpływem swych wystąpień

sejmowych w 1790 r., kiedy to postulował zniesienie wolnej elekcji, a przez to umocnienie władzy królewskiej. Jest dziełem

trzyaktowym. Zagadnienia polityczne, będące źródłem licznych polemik, stały się czynnikami organizującymi działania bohaterów

komedii (widoczne jest to już w I akcie, gdy rodzina i goście Podkomorzego, oczekując powrotu Walerego – tytułowego posła –

wymieniają poglądy dotyczące spraw sejmowych). Akcja toczy się na prowincji, w domu Podkomorzego. Postacie występujące w

Powrocie posła można podzielić na dwa obozy. Jeden z nich to obóz reformatorski, do którego zaliczają się Walery – światły

patriota, jego ojciec Podkomorzy, będący jednocześnie zwolennikiem staropolskich obyczajów i postępowych reform oraz matka –

Podkomorzyna, wzór kobiety hołdującej hasłom oświeceniowym. Do grona przeciwników zmian społecznych i politycznych należą

Starosta Gadulski, Starościna i Szarmancki (zwolennicy cudzoziemszczyzny i udawanej czułostkowości). Cechą szczególną tego

utworu – ale czy nie literatury w ogóle? – jest to, że nie pozytywni, ale właśnie negatywni bohaterowie sztuki są przedstawieni w

sposób bardziej wyrazisty, a to dzięki satyrycznym i parodystycznym umiejętnościom autora. Akcja komedii oparta jest na

perypetiach miłości Walerego i Teresy, córki Starosty, który nie zgadza się na ich związek. Woli on zaloty Szarmanckiego.

Wszystko jednak kończy się szczęśliwie, gdyż Starosta dowiaduje się o posagowych nadziejach "modnego kawalera”, co

przekreśla jego szanse. W Powrocie posła daje się również odnaleźć nawiązanie do problemów społecznych ówczesnej Polski

(para służących otrzymuje od Podkomorzego uwolnienie z poddaństwa).

Utwór napisany jest z zachowaniem trzech zasad jedności: miejsca, czasu i akcji. Brak tu dynamicznych zdarzeń, co

rekompensują dialogi polemizujących stronnictw. Język, jakim posługują się bohaterowie, staje się elementem komicznym

(wypowiedzi Starosty).

Powrót posła (w pierwszej wersji tytuł brzmiał Powrót syna do domu) jest przykładem literatury podejmującej najbardziej ważkie

problemy polityczne Polski. Sztuka, mimo krytyki obrońców starego porządku, cieszyła się ogromnym powodzeniem i

zainteresowaniem wśród społeczeństwa polskiego, a zwłaszcza obozu patriotycznego. Ze względu na tę popularność powstała

druga część komedii pod tytułem Dowód wdzięczności narodu autorstwa Wojciecha Bogusławskiego. Był to utwór, który

przedstawiał odczucia społeczne po uchwaleniu Konstytucji 3 Maja.