Poganka. Powieść przy kominkowym ogniu opowiadana

• Żmichowska Narcyza •

• 1846 •

Powieść ukazała się na łamach warszawskiego „Przeglądu Naukowego” w 1846; wydanie książkowe w 1861.

Powieść wyrasta z doświadczeń intelektualnych i artystycznych autorki oraz atmosfery Warszawy lat polistopadowych. Jest

znaczącą ilustracją problemów (filozoficznych, artystycznych, społecznych) nurtujących inteligencję polską połowy XIX w.

Oryginalna konstrukcja

Poganka ma oryginalną budowę. Łączy elementy powieści psychologicznej, powieści fantastycznej i eseju. Ramę kompozycyjną

tworzy sytuacja rozmowy przy kominku. Narratorka (o imieniu Gabriella) jest porte parole autorki. Najobszerniejszą część powieści

stanowi opowiadanie Beniamina. Jego przygody pozwalają zgromadzonym na snucie rozważań o jednostkowych wyborach i

powinnościach wobec społeczeństwa.

We Wstępnym obrazku pod fikcyjnymi imionami kryją się osoby z kręgu „Przeglądu Naukowego” i „entuzjastek”, a więc grono

najbliższych duchowych przyjaciół Żmichowskiej, m.in. H. i A. Skimborowiczowie, K. Baliński, J. Majorkiewicz, B. Moraczewska,

E. Dembowski (Henryk „Zapaleniec”).

Pochwała tolerancji

Zasadniczy problem artysty i sztuki w optyce relacji z innymi wartościami, przede wszystkim z moralnością społeczną i miłością,

pojawia się w powieści wprost, podczas dysput w przyjacielskim kręgu, i pośrednio – w historii Beniamina oraz pięknej,

tajemniczej, o wampirycznych wręcz cechach Aspazji, którą brat Beniamina, malarz Cyprian, unieśmiertelnił na obrazie.

Na najważniejsze dla swego pokolenia (i romantycznej epoki) pytania, w tym pytanie o granice wolności artysty i jego obowiązki

wobec społeczeństwa, Żmichowska daje odpowiedź pośrednią. Poganka nie zawiera jednoznacznych konkluzji i zaleceń. Jej

wartość polega także i na tym, że autorka dopuszcza różne argumenty, konfrontuje odmienne racje, nie wywyższa życia i nie

potępia sztuki, nie przedkłada powinności społecznych nad jednostkowe pragnienie wolności i samorealizacji.