Podróż do Ciemnogrodu

• Potocki Stanisław Kostka •

• Warszawa • 1820 •

Podróż do Ciemnogrodu to powieść-traktat, napisana przez znakomitego twórcę i działacza oświeceniowego. Satyrycznej krytyce

poddane zostało wszystko to, co wyrażało zacofanie i obskurantyzm w obyczajach, gospodarce, życiu społecznym.

Kompozycja powieści oparta jest na relacji z podróży, w czasie której dochodzi do spotkania narratora z głównym bohaterem. W

Podróży do Ciemnogrodu jest nim Wacław, człowiek wykształcony pod wpływem ideologii oświecenia i każdym słowem

propagujący oświeceniowe wzorce. Akcja przedstawia losy miłości Wacława i Wandy, towarzyszącej ciemnogrodzkiej

księżniczce. Tytułowy Ciemnogród to przysłowiowy kraj głupoty. Państwo i jego obywatele opisani są w sposób karykaturalny.

Szczególnej krytyce autor poddał przejawy klerykalizmu i sarmatyzmu. Odnaleźć też można aluzyjne nawiązania do literatury

(fantastycznych romansów) i filozofii (nurtów metafizycznych), w których pisarz dostrzegał zagrożenie dla haseł oświeceniowych.

Aby podkreślić zacofanie tej krainy, w jej charakterystyce autor podał opis zdobiących ją wież zbudowanych w stylu gotyckim (dla

zwolenników oświecenia średniowiecze było symbolem złego gustu, barbarzyństwa w sztuce). Potocki w swym utworze daje

obraz krainy przebrzmiałych instytucji i obyczajów zasługujących na pogardę ludzi „oświeconych”.

Powieść zawiera także akcent optymistyczny. Narrator i Wacław, głoszone przez nich poglądy, nawoływania do poszukiwania i

zdobywania rzetelnej i przydatnej wiedzy, a wreszcie przywiezione do Ciemnogrodu książki wpływają pozytywnie na jego

mieszkańców. Efektem jest rozpoczęcie w kraju zmian początkujących reformy państwowe.

W Podróży do Ciemnogrodu autor zastosował metodę, którą posługiwał się we wcześniejszych swoich utworach. Polegała ona na

tym, że prawdziwe informacje przytaczane były jako np. zmyślone zapiski zamieszczone w fikcyjnych listach, a w przypadku

omawianej tu powieści w dzienniku podróży. Przedstawione przez Potockiego postacie można również odnaleźć w artykułach

pisanych uprzednio dla "Pamiętnika Warszawskiego". Zaprezentowanie ich po raz kolejny miało na celu pokazanie prawdziwych

dążeń ludzi krytykujących nowomodne porządki i marzących o powrocie dawnych stosunków. Ośmieszenie i wykpienie tych

tęsknot do czasów „ciemnoty gockiej” (romantyzm !), ostry atak na wyższe sfery duchowieństwa i carskiego namiestnika

Nowosilcowa spowodowały, że powieść ta nie stała się popularna ani wśród czytelników, ani wśród krytyków. Zarzucano jej

przesadny dydaktyzm, blade postacie (papierowo doskonałe), rozwlekłą narrację.