Pamiętnik z powstania warszawskiego

• Białoszewski Miron •

• 1970 •

Powieść Mirona Białoszewskiego to opisanie powstania warszawskiego z perspektywy cywila. Ukazuje zwykłych ludzi

zaskoczonych powstaniem i usiłujących po prostu przeżyć. Rekonstruując przebieg powstańczych dni, Białoszewski podąża nie

za historią i legendą, ale za „życiowym” konkretem. Wyznaje: „Przez dwadzieścia lat nie mogłem o tym pisać. Chociaż tak

chciałem. I gadałem. O powstaniu. Tylu ludziom. Różnym. Po ileś razy. I ciągle myślałem, że mam to powstanie opisać, ale jakoś

przecież opisać. A nie wiedziałem przecież, że właśnie te gadania przez dwadzieścia lat – bo to jest największe przeżycie mojego

życia, takie zamknięte – że właśnie te gadania, ten to sposób nadaje się jako jedyny do opisania powstania”. Zgodnie z owym

założeniem Białoszewski rejestruje kolejne wydarzenia, w których uczestniczył, bądź o których słyszał. Wydarzenie pozostaje

przecież najmniejszą jednostką życia i historii. Wydarzenia historyczne, połączone w pewną całość, poddawane są interpretacji –

w taki właśnie sposób poszukuje się prawidłowości rządzących dziejami. Wydarzeniem w życiu, powiada Białoszewski, rządzi

przypadek. Gra z przypadkiem – oto formuła rzeczywistości, zwłaszcza rzeczywistości powstańczej. Mówiąc o wydarzeniach

wojennych językiem bardzo zwyczajnym pisarz niejako uzwyczajnił historię, dokonał jej deheroizacji. Wojna nie została

uwznioślona, bowiem cywil na zapleczu frontu nie odczuwał takiej potrzeby. Zabrakło więc estetyzacji i metaforyzacji wojennych

wydarzeń.

Miron Białoszewski tworzy literaturę z życia. Programowo przeciwstawia się „literackości”. Przy czym nieustannie "poręcza” za

rzeczywistość, poświadcza wiarygodność przekazu słownego – od najprostszych chwytów w rodzaju: „Ale to tak było!” po

narastanie uzupełnień i uszczegółowień odnotowanych wcześniej wspomnień. Pamiętajmy jednak, że Miron Białoszewski jest

przede wszystkim poetą. Dlatego też niedbałości i pośpiechowi języka potocznego towarzyszy "recytacyjne” podejście:

eksponowanie strony fonicznej, rytmiczne powtórzenia, paralelizmy, a także cytaty tekstów piosenek, pieśni kościelnych, modlitw

itp. Powieść daje więc obraz powstania warszawskiego nie zafałszowany przez literackie konwencje.

<HR>

"Miarą wielkości literatury jest jej nieliterackość, zdolność do przezwyciężania samej siebie i docierania do rzeczywistości" (cytat

z Gombrowicza, odniesiony przez M.Janion do książki Białoszewskiego).