O zachowaniu się przy stole

• Słota (Złota?) •

• 1415 •

Kwestie genealogiczne

Jest to najwcześniejszy znany polski wiersz o tematyce świeckiej. Druga wersja tytułowa, równoprawna, brzmi O chlebowym

stole. Utwór zachował się tylko dzięki fotokopiom sporządzonym przez Vrtela–Wierczyńskiego z piętnastowiecznego kodeksu.

Kodeks ów, powstały w latach 1413–1415, pierwotnie stanowił własność biblioteki benedyktynów w Sieciechowie (T.

Michałowska), a następnie przechodził w różne ręce. Dopiero w końcu XIX w. A. Brückner dotarł do wiersza i opublikował go po raz

pierwszy w 1891 roku. Gdyby nie przytomność Vrtela–Wierczyńskiego, który przed wojną wykonał fotokopię liryku, to dzisiaj

wiersz byłby zupełnie zapomniany (oryginał uległ zniszczeniu w czasie II wojny światowej).

Tematyka

Trudno mówić o treści w tradycyjnym ujęciu i znaczeniu. Wyróżnić trzeba tylko kilka tematów reprezentatywnych dla dzieła.

Wiersz Słoty rozpoczyna się inwokacją do Boga, po której następują zmienne i uzupełniające się motywy: pochwała biesiadnych

spotkań przy stole i jadle, biesiada jako symbol zapomnienia o ludzkich troskach, wykład o konieczności dobrego, dwornego

zachownia się przy stole; podawane są reguły zachowania, miejsca, normy biesiadowania pań i panów, „dobre obyczaje”

odnoszące się do rycerza i pochwała „żeńskiej twarzy”. Wiersz wieńczy formuła „amen”.

Artyzm wiersza

Podstawową miarą wiersza jest ośmiozgłoskowiec uzupełniony siedmiozgłoskowcem i dziesięciozgłoskowcem. Prawdopodobnie

wiersz przeznaczony był do „solowej melorecytacji” (T. Michałowska) podczas wspólnej biesiady.

Wiersz Słoty należał do najciekawszych osiągnięć artystycznych polskiej poezji średniowiecza. Odmienność utworu dotyczyła

świeckiej tematyki, jak również konstrukcji poetyckiej – dzieło było pierwszym swoiście pomyślanym podręcznikiem dobrego

wychowania, i to podręcznikiem głównie kierowanym do szlacheckich panien. Utwór stanowił ciekawą kontaminację. Świecka

tematyka (pochwała dworskich dam), jak również przygana dotykająca rycerza i panoszy (giermków), podbudowane zostały

autorytetem Matki Bożej. Dziełko Słoty, wyrosłe z atmosfery dworskiej zabawy, miało nakłonić biesiadników do refleksji nad

własnym zachowaniem i nad zwyczajami upowszechnionymi przez warstwę panującą. Zrodzony z takich przesłanek wiersz

stanowił interesującą propozycję w dziedzinie refleksji nad idealnymi obyczajami dworskimi i był w tej mierze prekursorski wobec

Dworzanina polskiego Łukasza Górnickiego.

Kim był Słota (Złota?) (zm. przed 28 I 1420)

Jeśli przyjąć prawie udowodnioną hipotezę (J. Wiesiołowski w 1970), iż ów Słota to Przecław Słota z Gosławic, przedstawiciel

typowej szlachty z przełomu XIV i XV wieku, to wówczas wiersz musiałby powstać przed rokiem 1409, podczas drugiego pobytu

poety na dworze starosty wielkopolskiego. Poeta trafił na dwór wielkopolski, gdzie jego protektor, Tomek z Węgleszyna, z

mianowania Jagiełły pełnił funkcję starosty, zaś Słota przyjął tytuł burgrabiego. Uhonorowany licznymi beneficjami i godnościami

tytularnymi Słota reprezentował interesy w licznych delegacjach, np. na Litwę.