O poprawie Rzeczypospolitej (De Republica emendanda)

• Frycz Modrzewski Andrzej •

• Kraków • 1554 •

Geneza sztuki oratorskiej w Polsce

Oratorstwo stanowi wypadkową kilku uzupełniających się rodzajów sztuki. Dzieje wymowy w Polsce, mimo licznych przykładów

wystąpień sejmowych, są w tej mierze dosyć ubogie. Pierwszym polskim oratorem był Jan z Ludziska (1400-60), którego De

oratorie facultatis laudibus oratia (Mowa o pochwale sztuki mówniczej) stanowił ważny etap w rozwoju sztuki wymowy w Polsce.

Dzieło jednego z pierwszych humanistów polskich było udaną kompilacją wzorcowych mów starożytnego Rzymu w zespoleniu z

oratorskimi wystąpieniami humanistów włoskich. W późniejszym czasie rozwój form oratorskich uzależniony był od wydarzeń

politycznych bądź społecznych. Właśnie z takich tendencji zrodziła się sztuka publicystyczna Frycza Modrzewskiego. Obok

niego w dziedzinie publicystyki renesansowej zasłynęli Stanisław Orzechowski i Jan Dymitr Solikowski.

Spory o De Republica emendanda

Dzieło to bez wątpienia jest najwybitniejszym wystąpieniem publicystycznym Frycza Modrzewskiego. Utwór wyszedł drukiem w

1551 roku, lecz w redakcji niepełnej. Karta tytułowa okrojonej wersji brzmiała: Commentariorum de Republica emendanda libri

quinque. Jednak pod kartą tytułową znalazły się tylko trzy księgi: O obyczajach, O prawach, O wojnie. Cenzura kościelna pod

auspicjami Akademii Krakowskiej wycofała z zaawansowanego już wówczas druku dwie księgi – O Kościele i O szkole. Dopiero w

środowisku humanistów w Bazylei (dokąd zawędrował rękopis utworu) udało się zrealizować zamierzenie wydrukowania dzieła w

całości (w oficynie Oporinusa w 1554 roku).

Treść i myślowe założenia poszczególnych części

Poglądy Frycza Modrzewskiego ukształtowały się pod wpływem poglądów filozoficznych Erazma z Rotterdamu. Frycz od

Rotterdamczyka zapożyczył pogląd o naturalnej dobroci człowieka „wzmocniony” aktem wiary w doskonałość Stwórcy. Księga I,

O obyczajach, traktuje o społeczeństwie rządzonym sprawnie i surowo. Uczciwym, według Modrzewskiego, może być tylko

człowiek dobry, zło natomiast to efekt ludzkiej niewiedzy. Władza musi mieć charakter oświecony i jej właśnie powinny podlegać

organizacje społeczne i obyczajowe odpowiedzialne za wychowanie, szkolnictwo, walkę z włóczęgostwem i próżniactwem. W

księdze II, O prawach, autor rozważał problem kary za mężobójstwo. Uważał, że wobec zbrodni zabójstwa powinno obowiązywać

jedno prawo, bez względu na pochodzenie społeczne sprawcy. Modrzewski wyszedł z prostego założenia: ponieważ „Bóg stworzył

wszystkich ludzi wolnymi, toteż domagając się sprawiedliwości oddaje się cześć Bogu” (J. Ziomek). Księga III, O wojnie, wyrosła z

humanistyki Erazmiańskiej. Rozróżnienie wojen sprawiedliwych i niesprawiedliwych (zaczepnych) inspirowane było myślą

Rotterdamczyka. Księga IV, O Kościele, pierwotnie zdjęta przez cenzurę, dotyczyła sfery wewnętrznej organizacji Kościoła i

przeobrażeń w kierunku zjednoczenia wszystkich doktryn chrześcijańskich, a więc pojawiła się propozycja idei ekumenizmu jako

ponadnarodowej normy określającej teologiczne i doktrynalne zobowiązania tylko jednego Kościoła chrześcijańskiego. Ostatnia

księga, O szkole mówiła o konieczności opodatkowania dóbr kościelnych na rzecz rozwoju szkolnictwa świeckiego. Szkolnictwo

powinno być wyłączone spod jakiejkolwiek jurysdykcji, winno kierować się autonomią działania.