Mój wiek. Pamiętnik mówiony.

• Wat Aleksander •

• Londyn • 1977 •

Mój wiek. Pamiętnik mówiony. Rozmowy prowadził i przedmową opatrzył Czesław Miłosz, do druku przygotowała Lidia

Ciołkoszowa.

Książka nierozerwalnie związana z nazwiskiem Wata - to ona w dużej mierze ukształtowała jego legendę i przyczyniła się do

renesansu zainteresowania jego twórczością. Była także, obok tak wybitnych pozycji, jak Inny świat Gustawa

Herlinga-Grudzińskiego czy Na nieludzkiej ziemi Józefa Czapskiego, książką ukazującą sowiecki system z pozycji świadka i

bezpośredniego uczestnika wydarzeń.

Mój wiek to zapis 39 półtoragodzinnych rozmów, które odbył Czesław Miłosz z Aleksandrem Watem. Początkowo, jak wspomina

Miłosz, ich cel był czysto terapeutyczny - Wat czuł się w Berkeley, gdzie przebywał na zaproszenie The Center for Slavic and

East European Studies przy Uniwersytecie Kalifornijskim, coraz gorzej, coraz dłuższe i cięższe były okresy ostrych bólów,

uniemożliwiające zupełnie pisanie i jakąkolwiek pracę, i wówczas powstał pomysł, aby mu pomóc rozmowami właśnie. Wat

bowiem w czasie rozmowy ożywiał się, angażując się intelektualnie i emocjonalnie w poruszane kwestie, zapominając,

przynajmniej w pewnym stopniu, o swej chorobie.

Cel był zatem terapeutyczny, efekt jednak znacznie to wstępne zamierzenie przerósł. Powstała książka niezwykła, będąca

rezultatem pracy wielu osób: Miłosza, którego Wat nazwie "idealnym słuchaczem", żony poety, Oli Watowej, która spisała

rozmowy z taśmy magnetofonowej, Lidii Ciołkoszowej, która licząc prawie dwa tysiące stron maszynopis przygotowała do druku.

Wat nie zdążył już sam nadać ostatecznego kształtu temu przedsięwzięciu, opracował jedynie (i to wstępnie) jeden rozdział. Mój

wiek to fascynująca, nasycona realiami opowieść o latach międzywojennych, spędzonych przez Wata w Warszawie i o jego

wojennej tułacze na sowieckiej ziemi. Rozpoczyna się niemal z początkiem odzyskania przez Polskę niepodległości, prezentuje

ludzi, środowiska artystyczne i literackie Dwudziestolecia, ukazuje warszawskie środowisko komunistyczne - wszystko na

szerokim tle wydarzeń polityczno-społecznych tamtych lat. Potem: Lwów jesienią i zimą 1939 roku, aresztowanie w styczniu 1940

roku na skutek tzw. "prowokacji lwowskiej", i pobyty w kolejnych sowieckich więzieniach , aż do uwolnienia po układzie

Sikorski-Majski, i wreszcie - zesłanie do Ili, małego przysiółka koło Ałma Aty, w Kazachstanie. Relacja nie jest dokończona,

urywa się w roku 1943, nie obejmuje już akcji paszportyzacji, jaką przeprowadziły sowieckie władze na obywatelach polskich, ani

odysei powrotu do kraju. Swoistym dopełnieniem relacji Wata jest książka Oli Watowej Wszystko co najważniejsze.

O randze Mojego wieku nie decyduje jednak nawet tak przebogata warstwa faktograficzna, lecz świadectwo jednostkowych, na

wskroś indywidualnych prób dotarcia do mechanizmów komunistycznego zniewolenia. Wat sam przeszedłszy przez fascynację

komunizmem w okresie redagowania "Miesięcznika Literackiego" (1928-31), relacjonuje własne komunizmem zauroczenie, i

własne, powolne odczarowywanie; stara się prześledzić, pojąć, uchwycić swoje i innych motywacje, które do komunizmu

przyciągały, i które czyniły z niego ideologię tak atrakcyjną w środowisku przedwojennej inteligencji polskiej. To indywidualne

świadectwo, wynikające z osobistego doświadczenia, staje się jednocześnie wyznaniem świadka naszego wieku, który niczym

bohater biblijnej przypowieści, ujmując swoje życie w starotestamentowych kategoriach winy i kary, stara się dociec istoty zła w

XX stuleciu, a komunizm postrzega jako współczesne wcielenie diabła w historii.