Wyszukiwarka:
Artyku造 > Epoka - M這da Polska >

M這da Polska. Pytania





  1. T這 filozoficzne M這dej Polski (Schopenhauer, Nietzsche, Bergson).
  2. Granice czasowe i wyja郾ienie nazwy epoki.
  3. Program artystyczny w "Confiteorze" Przybyszewskiego (pozycja artysty, has這 "sztuka dla sztuki").
  4. Kierunki artystyczne: dekadentyzm, modernizm, impresjonizm, neoklasycyzm, symbolizm, ekspresjonizm.
  5. Odbicie pr康闚 artystycznych epoki w liryce (Tetmajer, Kasprowicz, Staff) - cechy m這dopolskiej liryki.
  6. Ocena spo貫cze雟twa w "Weselu" (sentencje).
  7. Symbolika w "Weselu" - jej rola w dramacie.
  8. Synteza sztuk w "Weselu" (muzyka, malarstwo, s這wo) - nowatorstwo dramatu.
  9. Interpretacja tytu逝 "Ludzie bezdomni" - problematyka "bezdomno軼i", czy tytu trafnie oddaje wymow ideow powie軼i.
  10. Przemiany obyczajowe i spo貫czne wsi w "Ch這pach" W. Reymonta.
  11. Elementy naturalizmu w prozie m這dopolskiej.
  12. Problematyka narodowa i spo貫czna w "Rozdziobi nas kruki, wrony ..." S. 疾romskiego (interpretacja tytu逝).
  13. Postawy moralno-etyczne bohater闚 w opowiadaniach S. 疾romskiego.
  14. T. Judym jako bohater utrzymany w konwencji romantycznej.

Odpowiedzi

1. T這 filozoficzne M這dej Polski (Schopenhauer, Nietzsche, Bergson).

Za pocz徠ek epoki przyj皻o umown dat 1891 r., kt鏎ej towarzyszy造 nowe tendencje ideowo-artystyczne, a za koniec - 1918 r., czyli rok odzyskania przez Polsk niepodleg這軼i. Ju pod koniec lat osiemdziesi徠ych XIX w. wyraŸnie narasta krytyka programu pozytywistycznego, kt鏎 podejmuj nie tylko zwolennicy nowych przeobra瞠 w literaturze i sztuce, ale i sami pozytywi軼i. Atakom podlega nie tylko program, kt鏎y zawi鏚 oczekiwane nadzieje, ale i literatura, kt鏎a go rozpowszechnia豉, i kt鏎a poprzez sw鎩 realizm i tendencyjno嗆 ogranicza豉 swobod tw鏎cz pisarzy. Friedrich Nietzsche - tw鏎ca "filozofii 篡cia XIX/XX w."; by przedstawicielem immoralizmu - g這si, 瞠 podstaw wszelkich ocen powinny by jedynie kryteria i warto軼i pozamoralne; przeprowadzi ostr krytyk obowi您uj帷ych zasad moralnych prowadz帷 do "przewarto軼iowania wszelkich warto軼i" i g這si, 瞠 jedynie s逝szn zasad jest dzia豉nie "poza dobrem i z貫m"; w dzia豉niu owym motorem jest "wola mocy", kt鏎a decyduje o pozycji cz這wieka w spo貫cze雟twie; pogl康y te torowa造 drog ludziom silnym i bezwzgl璠nym i usprawiedliwia造 ich dzia豉nia, a jednocze郾ie g這si造 pogard dla wszelkiej s豉bo軼i; g這si造 sens istnienia "rasy pan闚", "nadludzi", kt鏎zy sw siln indywidualno軼i i niespo篡t si陰 biologiczn mog uratowa 鈍iat od szarzyzny i nijako軼i stworzonej przez zwyk造ch zjadaczy chleba; filozofi Nietzschego ch皻nie przyjmowano dlatego, 瞠 przeciwstawia豉 si dekadentyzmowi, nios豉 kult 篡cia, wiar w jego sens i skuteczno嗆 energicznego dzia豉nia; Artur Schopenhauer - (niemiec) cz這wiek w 鈍iecie gnany bezrozumnym pop璠em nigdy nie pozna praw rz康z帷ych 鈍iatem i nigdy nie osi庵nie szcz窷cia, jedynym ratunkiem przed nieuniknionym poczuciem niedosytu i cierpieniami 篡ciowymi jest ucieczka w 鈍iat sztuki, b康Ÿ przez kontemplacj i prze篡wanie jej dzie, b康Ÿ przez ich tworzenie; Henryk Bergson - (francuz) nie mo積a odnaleŸ 瘸dnych przyczyn, czy logicznych przes豉nek, w rozwoju 鈍iata; rozw鎩 ten jest samorzutny i nieprzewidziany, a decyduje o nim "p璠 篡ciowy" wszelkich organizm闚 篡wych; 鈍iata nie mo積a wi璚 pozna przy pomocy intelektu, lecz dzi瘯i intuicji, instyktowi, kt鏎y pozwala uczy si 鈍iata poprzez doznawanie wra瞠nia i prze篡cia;

 

2. Granice czasowe i wyja郾ienie nazwy epoki.

Za pocz徠ek epoki przyj皻o umown dat 1891 r., kt鏎ej towarzyszy造 nowe tendencje ideowo-artystyczne, a za koniec - 1918 r., czyli rok odzyskania przez Polsk niepodleg這軼i. Ju pod koniec lat osiemdziesi徠ych XIX w. wyraŸnie narasta krytyka programu pozytywistycznego, kt鏎 podejmuj nie tylko zwolennicy nowych przeobra瞠 w literaturze i sztuce, ale i sami pozytywi軼i. Atakom podlega nie tylko program, kt鏎y zawi鏚 oczekiwane nadzieje, ale i literatura, kt鏎a go rozpowszechnia豉 i kt鏎a poprzez sw鎩 realizm i tendencyjno嗆 ogranicza豉 swobod tw鏎cz pisarzy. Najcz窷ciej stosowana nazwa epoki - M這da Polska - pochodzi od tytu逝 programowych artyku堯w Artura G鏎skiego, opublikowanych w "砰ciu" w 1898 r., b璠帷ych manifestem ideowo-artystycznym m這dego pokolenia. "M這dzi" pragn瘭i odrodzi Polsk poprzez kontynuacj ideologii romantyzmu polskiego oraz stworzenie nowych norm i warto軼i etycznych i estetycznych. W zwi您ku z tym przyj皻o te inn nazw epoki - neoromantyzm, kt鏎a mia豉 podkre郵a zwi您ek romantyzmu z epok prze這mu wiek闚 XIX i XX, polegaj帷y g堯wnie na powrocie tendencji idealistycznych, podniesieniu roli indywidualizmu i subiektywizmu, a przede wszystkim na podj璚iu wysi趾闚 prowadz帷ych do odzyskania niepodleg這軼i pa雟twowej. Obok tych dw鏂h nazw wyst瘼uje termin modernizm, kt鏎y podkre郵a wsp馧czesno嗆 i nowoczesno嗆 epoki przeciwstawiaj帷ej si systemowi pogl康闚 poprzedniego pokolenia. Kolejna nazwa - symbolizm, stosowana jest rzadziej, gdy odnosi si nie tyle do cech ca貫go okresu, ile raczej do g堯wnego nurtu w sztuce m這dopolskiej. Jedn z charakterystycznych w豉軼iwo軼i pogl康u 闚czesnego cz這wieka na 鈍iat jest poczucie zagro瞠nia i niepewno軼i. Gwa速owny rozw鎩 przemys逝, odkrycia naukowe, rosn帷e napi璚ia spo貫czne, spowodowa造 przemiany, kt鏎ych skutki by造 trudne do przewidzenia. Strach przed 篡ciem kszta速uje specyficzn dla tych czas闚 postaw cz這wieka. Cechuje j dekadentyzm, objawiaj帷y si poczu- ciem gro膨cej zewsz康 katastrofy i bezsensem istnienia, niewiar w warto嗆 jakiejkolwiek idei, og鏊n apati i niech璚i do wszelkiego dzia豉nia.

 

3. Program artystyczny w "Confiteorze" Przybyszewskiego (pozycja artysty, has這 "sztuka dla sztuki").

W 1899 r. na 豉mach krakowskiego "砰cia" ukaza si s造nny artyku Przybyszewskiego pt. "Confiteor", w kt鏎ym has這 "sztuka dla sztuki" postawi這 sztuk na niebosi篹nym piedestale, a z artysty uczyni這 jej kap豉na. Wed逝g Przybyszewskiego, "sztuka nie ma 瘸dnego celu, jest celem sama w sobie, nie mo瞠 by na us逝gach jakiejkolwiek idei. Sztuka stoi nad 篡ciem. Sztuka tendecyjna, sztuka pouczaj帷a, sztuka - rozrywka, sztuka - patriotyzm, sztuka maj帷a jaki cel moralny lub spo貫czny przestaje by sztuk, a staje si bibli pauperum" (ksi捫k o niskim poziomie, dla ludzi prymitywnych). Artysta, kt鏎y szuka poklasku, kt鏎y swoim dzie貫m chce oddzia造wa na spo貫cze雟two, kt鏎emu zale篡 na opinii odbiorc闚, nie jest godzien miana artysty - g這si autor artyku逝. Dzia豉lno嗆 prawdziwego tw鏎cy ma d捫y do odbicia absolutu, czyli duszy artysty i duszy wszechrzeczy.

 

4. Kierunki artystyczne: dekadentyzm, modernizm, impresjonizm, neoklasycyzm, symbolizm, ekspresjonizm.

dekadentyzm - p. pkt. 2; modernizm - impresjonizm - zadaniem sztuki jest przedstawienie przelotnych wra瞠, gdy nie ma mo磧iwo軼i dotarcia do obiektywnej prawdy o rzeczywisto軼i, a poznawanie 鈍iata ogranicza si do subiektywnych, przypadkowych odczu napotkanych zjawisk; st康 w obrazach impresjonist闚 鈍iadome zacieranie kontur闚 malowanych przedmiot闚, stosowanie obok siebie jasnych barw, by wywo豉 wra瞠nie nieustaj帷ej zmienno軼i; malowani oni znakomite, urokliwe pejza瞠, przenikni皻e jasnym 鈍iat貫m; szukali temat闚, dot康 rzadko spotykanych w malarstwie, kt鏎ych dostarcza豉 im ulica, kabarety i kawiarnie, gdzie t皻ni這 篡cie naturalne i prawdziwe; neoklasycyzm - symbolizm - rzeczywisto嗆, kt鏎a nas otacza, ma dwoist natur - sk豉da si z materii i ducha; zadaniem sztuki powinno by odzwierciedlenie owej g喚bszej, duchowej, metafizycznej sfery ludzkiej egzystencji; 鈍iata duch闚 nie mo積a przedstawi przy pomocy 鈔odk闚 stosowanych przez sztuk realistyczn, gdy nie jest on jednoznaczny i sprecyzowany; to co nieuchwytne, niewyra瘸lne, bo rozgrywaj帷e si poza 鈍iatem zmys堯w, mo積a pr鏏owa przedstawi przy pomocy j瞛yka symbol闚, kt鏎y dopuszcza mo磧iwo嗆 wielu interpretacji; symbol jako 鈔odek artystyczny posiada dwa znaczania: pierwsze, to postrzegalny zmys這wo obraz przedmiotu, osoby lub sytuacji, drugie, to podtekst, ukryte znaczenie, nie wypowiedziana jednoznaczenie tre嗆; ekspresjonizm ukazywanie prze篡 duchowych, jako swoistej formy uczuciowego ekshibicjonizmu p造n帷ego z g喚bin pod鈍iadomo軼i.

 

5. Odbicie pr康闚 artystycznych epoki w liryce (Tetmajer, Kasprowicz, Staff) - cechy m這dopolskiej liryki.

"Koniec wieku XIX" (Kazimierz Przerwa-Tetmajer) zarysowa i zdefiniowa problematyk dekadentyzmu, niemocy dzia豉nia, bezsensu wszelkiej aktywno軼i. Przekle雟two, ironia, wzgarda, rozpacz, walka, byt przysz造, u篡cie - kolejno wymieniane formy przeciwdzia豉nia cz這wieka nastrojom schy趾owym, okazuj si nieprzydatne, wzgl璠ne, pozbawione sensu. Zapytuje wi璚 poeta dramatycznym zdaniem: "Ale czy mr闚ka rzucona na szyny mo瞠 walczy z poci庵iem, nadchodz帷ym w p璠zie?" Oto katastroficzna wizja cz這wieka wrzuconego w wir historii dziej闚, wir "nadchodz帷y w p璠zie" i niszcz帷y kultur, cywilizacj. Podobnie wygl康aj "Hymny" (Jan Kasprowicz) z tomu "Gin帷emu 鈍iatu". "Hymny" dokonuj g喚boko pesymistycznej diagnozy wsp馧czesnej cywilizacji i kultury, odwo逝j si do "poetyki krzyku", a wi璚 ekspresjonistycznych, gwa速ownych obraz闚 konania cz這wieka, 鈍iata, historii. G堯wnym przestawicielem impresjonizmu w polskiej poezji by Kazimierz Przerwa-Tetmajer. Problematyk imprejonistyczn odnaleŸ tak瞠 mo積a w niekt鏎ych lirykach Leopolda Staffa. W wierszu impresjonistycznym rzeczywisto嗆 ujmowana jest jako subiektywna, skrajnie emocjonalna projekcja podmiotu, prze篡waj帷ego pozintelektualne, nieokre郵one, ale zarazem fascynuj帷e stany psychiczne. Klasycznym ju dzi przyk豉dem impresjonistycznej wizji 鈍iata jest wiersz Przerwy-Tetmajera "Melodia mgie nocnych". Rzeczywisto嗆 tatrza雟ka zostaje przeobra穎na w materi subiektywnych dozna podmiotu, a g鏎ski krajobraz ulega nasyceniu tre軼iami emocjonalnymi. Nie bez znaczenia dla praktyki impresjonistycznej pozostaj r闚nie pr鏏y zbli瞠nia tekstu literackiego, poetyckiego do innych form artystycznego wyrazu: muzyki i plastyki. Utw鏎 Przerwy-Tetmajera programowo wykorzystuje takie sposoby kreacji dzie豉 poetyckiego, kt鏎e pozwalaj imitowa obraz malarski i dŸwi瘯 muzyczny. W pe軟i nastrojowym, impresjonistycznym utworem literackim jest r闚nie "Deszcz jesienny" Leopolda Staffa. Melodyjnej wra瞠niowo軼i wiersza towarzyszy r闚nie charakterystyczna dla tej tech- niki poetyckiej, fragmentaryczno嗆 kompozycyjna - operowanie pytaniami bez odpowiedzi, obrazami niepoj璚iowymi i zmiennymi.

 

6. Ocena spo貫cze雟twa w "Weselu" (sentencje).

"Wy軼ie sobie, a my sobie. Ka盥en sobie rzepk skrobie" - Radczyni z Klimin "...my jeste鄉y tacy przyjaciele, co si nie lubi" - 砰d do Pana M這dego "...my do Sasa, wy do lasa" - Poeta z Czepcem "Niech na ca造m 鈍iecie wojna, byle polska wie zaciszna, byle polska wie spokojna" - Dziennikarz do Czepca na pytania o wydarzenia na 鈍iecie "Pon si boj we wsi ruchu. Pon nas ob鄉iewajom w duchu" - odpowiedŸ Czepca do Dziennikarza "A jak my, to my si rwiemy ino do jakiej bijacki. Z takich jak my by G這wacki" - Czepiec do Dziennikarza (tego w豉郾ie dziennikarz obawia si najbardziej); "panowie duza by ju mogli mie, ino oni nie chcom chcie" - Czepiec o tym, 瞠 panowie (inteligencja) nie doro郵i do przewodniej roli w narodzie.

 

7. Symbolika w "Weselu" - jej rola w dramacie.

Realistyczny w徠ek "Wesela" splata si w akcie II z w徠kiem symboliczno-fantastycznym. Dokonuje si to w spos鏏 niejako naturalny, uzasadniony okoliczno軼iami. Weselne przyj璚ie odbywa si podczas ciemnej, lisotpadowej nocy. Izba, w kt鏎ej spotykaj si rozm闚cy - jak pisze autor - "wybielona siwo, prawie b喚kitna, jednym szarawym tonem p馧b喚kitu obejmuje i sprz皻y, i ludzi, kt鏎zy si przez ni przesun". O鈍ietlona jest 鈍iecami w akcie I, w akcie II za prawie ca趾owicie pogr捫ona w mroku. Rozja郾ia j jedynie ma豉 lamka naftowa. Niebieskawy zmrok stwarza doskona貫 t這 do pojawienia si postaci z innego 鈍iata. Rachela, c鏎ka karczmarza, zaprasza na wesele "wszystkie dziwy, kwiaty, krzewy, pioruny, brz璚zenia, 酥iewy...". Osoby, kt鏎e przybywaj s projekcj konflikt闚 wewn皻rznych, zmaga i rozterek weselnik闚. Stanowi to okazj nie tylko do pokazania motywacji i poczyna poszczeg鏊nych os鏏, ale tak瞠 do wielostronne- go o鈍ietlania problem闚 spo貫cznych i politycznych, zwa篡wszy, 瞠 go軼im weselnymi s osoby b璠帷e na widoku 闚czesnego 篡cia intelektualnego i politycznego Galicji. Symbole: - czapka z pawich pi鏎, pawie pi鏎a - symbol bogactwa - z這ty r鏬 - chocho - taniec

 

8. Synteza sztuk w "Weselu" (muzyka, malarstwo, s這wo) - nowatorstwo dramatu.

Dramat ten 陰czy w synkretycznym zamy郵e r霩ne rodzaje sztuki (s這wo, muzyk, kompozycje plastyczne, taniec), konsekwentnie wpisywa si bowiem w wieloznaczn formu喚 symbolizmu. Obok przedstawiania realnego wydarzenia i wyprowadzenia z niego

 

9. Interpretacja tytu逝 "Ludzie bezdomni" - problematyka "bezdomno軼i", czy tytu trafnie oddaje wymow ideow powie軼i.

"Ludzie bezdomni" - interpretacja tytu逝. W poj璚iu Judyma "dom", kt鏎ego on nigdy nie mia, jest synonimem ma貫j stabilizacji, wygodnego 篡cia, kt鏎e osi庵a si za cen dorobkiewiczostwa. Judym skazuje si dobrowolnie na bezdomno嗆. Bezdomna jest r闚nie Joasia, kt鏎a traci sw鎩 dom po represjach popowstaniowych, kt鏎e dotkn窸y rodziny szlacheckiej popieraj帷ej powstanie. Bezdomno嗆 jest stale podkre郵an cech ludzi skrzywdzonych lub odczuwaj帷ych krzywd, szczeg鏊nie proletariat miejski, kt鏎y opuszcza ojczyzn-dom, by szuka chleba na emigracji.


 

10. Przemiany obyczajowe i spo貫czne wsi w "Ch這pach" W. Reymonta.

Przemiany zachodz帷e wewn徠rz spo貫cze雟twa wiejskiego to: - wzrost 鈍iadomo軼i spo貫cznej; - wzrost 鈍iadomo軼i narodowej; - pojawienie si my郵i o emigracji zarobkowej. Prawa moralne gromady: - podstawow warto軼i dla ch這pa jest ziemia; - potrzeba przyw鏚cy w gromadzie; - nienaruszalno嗆 豉du spo貫cznego; - tradycjonalizm wsi; - dziedziczenie ziemi; - wsp鏊ne dzia豉nie gromady w czasie niebezpiecze雟twa; - tradycyjny stosunek do Ko軼io豉;


11. Elementy naturalizmu w prozie m這dopolskiej.

naturalizm - tw鏎ca Emil Zola; sformu這wa on g堯wne za這瞠nia kierunku naturalistycznego: - literatura powinna na郵adowa rzeczywisto嗆 w spos鏏 軼is造 i szczeg馧owy, odtwarza zaobserwowane fakty, d捫y do foto- graficznej wierno軼i; - nie ma temat闚 zakazanych dla literatury, pisarz powinien si璕a r闚nie do spraw najciemniejszych i dra磧iwych; - pisarz podobnie jak uczony szuka przede wszytkim prawdy; ukazuje rzeczywisto嗆 w spos鏏 obiektywny; Rygorystyczne wymogi stawiane przez E. Zol powodowa造, 瞠 bardzo rzadko by on konsekwentnie realizowany. Wynikaj帷e z niego tendencje artystyczne wzbogaca造 jednak r騜norodne techniki pisarskie i wkomponowywa造 si w odmienne koncepcje literatury. Ze wzgl璠u na unaukowienie tw鏎czo軼i, do naturalizmu si璕ali pozytywi軼i. Odwaga si璕ania po tematy, uznane wcze郾iej za "wstydliwe", prowadz帷a do moralnego szokowania mieszcza雟kich odbiorc闚, sk豉nia豉 ku naturalizmowi tak瞠 modernist闚. Nale篡 teraz por闚na jak dalece r騜nym celom technika ta mia豉 s逝篡 na przyk豉dzie tw鏎czo軼i Stefana 疾romskiego i W豉dys豉wa Reymonta. Bohaterowie 疾romskiego osadzeni byli przede wszystkim w narodowej tradycji kulturowej, a nie w naturze, co wyraŸnie oddala這 tw鏎czo嗆 疾romskiego od naturalizmu. Pisarz korzysta jednak bardzo cz瘰to z naturalistycznej techniki opisu, nie wahaj帷ej si przed pokazywaniem najbardziej nawet drastycznych szczeg馧w. W ich obserwacji zachowywa si rzeczywi軼ie jak badacz, zmuszony do analizy przykrego zjawiska. ("Rozdziobi nas kruki, wrony..." - drapie積e ptaki atakuj konia i cz這wieka; sceny z okresu rewolucji w "Przedwio郾iu"). Bliska naturalizmowi by豉 te w tw鏎czo軼i 疾romskiego tendencja si璕ania po tematy najtrudniejsze zar闚no w sferze obyczajowej ("Dzieje grzechu"), jak i w analizie przesz這軼i narodowej ("O 穎軟ierzu tu豉czu"). Technik naturalistyczn wykorzystywa wi璚 疾romski do wzmocnienia sugestywno軼i utwor闚, kt鏎e mia造 ods豉nia najbole郾iejsze problemy spo貫czne i narodowe. Przemienia je tym samym w narz璠zie moralizatorskiej dydaktyki, sprze- cznej w istocie z za這瞠niami naturalizmu. Znacznie g喚biej odwo造wa si do pomys逝 Zoli Reymont. W jego powie軼iach bowiem cz這wiek jawi si jako integralny element natury, kieruj帷y si w swoim dzia豉niu przede wszystkim pierwotnymi instynktami i pop璠ami. Przedstawione w "Ch這pach" 篡cie mieszka鎍闚 wsi regulowane by這 rytmem p鏎 roku. Jedynie zmiany w przyrodzie wp造wa造 na rodzaj prac i spos鏏 盧yia bohater闚. Motywacje ich dzia豉nia te sprowadza造 si do zaspokojenia biologicznych potrzeb i 膨dzy posiadania. 砰cie przypomina naturaln walk o byt. Zgodnie z za這瞠niami naturalizmu, Reymont ogranicza warto軼iowanie etyczne. Jego bohaterowie byli tacy, jakimi ukszta速owa造 ich warunki i mo磧iwo軼i. Si璕a natomiast po naturalistyczn technik opisu. Moment, w kt鏎ym Kuba amputuje sobie nog, osi庵a wymiar ekspresjonistyczny, b璠帷 jednocze郾ie elementem, relacjonowanej z pewnego dystansu, prawdy o 篡ciu. Powie軼i Reymonta przemienia造 wi璚 naturalizm w filozofi zak豉daj帷, 瞠 motywacje ludzkich dzia豉 uwik豉ne w cywilizacj i kultur, tkwi niezmiennie w podstawowych, biologicznych uwarunkowaniach. Prze鈍iadczenie to prowadzi這 tak瞠 do wci捫 jeszcze w闚czas wymagaj帷ego pisarskiej odwagi eksponowania roli erotyzmu w 篡ciu cz這wieka. W tw鏎czo軼i 疾rowmskiego naturalizm by technik pisarsk您, za w dzie豉ch Reymonta - sposobem interpretowania 鈍iata.