Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki przez niegoż

samego opisane

• Krasicki Ignacy •

• Warszawa • 1776 •

Od Przypadków rozpoczynają się dzieje nowożytnej powieści polskiej. Odnaleźć w nich można elementy kilku typów powieści:

satyryczno–obyczajowej, przygodowej, utopijnej. Różnią się zdecydowanie od popularnego barokowego romansu

awanturniczo–miłosnego. W celu zasugerowania wiarygodności przedstawionych zdarzeń autor posłużył się odpowiednio

sformułowanym tytułem oraz opowiadaniem ujętym na wzór relacji pamiętnikarskiej. Perypetie Mikołaja Doświadczyńskiego

wypełniają trzy księgi. W pierwszej z nich przedstawiona została młodość tytułowego bohatera, jego pobyt w rodzinnym domu,

nauka w szkołach publicznych i doświadczenia zdobyte dzięki guwernerowi Damonowi, działalność w trybunale lubelskim oraz

podróż do Paryża, której finałem jest wyjazd do Amsterdamu, a potem ucieczka do holenderskich Indii Wschodnich, będąca

jedynym sposobem uniknięcia więzienia za długi.

Żegluga pod flagą Jana Jakuba

Księga druga opisuje egzotyczne przygody bohatera, które spowodowały jego duchowe przeobrażenie. W czasie burzy statek,

którym do Batawii płynął Mikołaj, rozbija się i Doświadczyński trafia na nieznaną wyspę (wątki robinsonady), którą zamieszkuje

lud Nipuanów. Mędrzec Xaoo objaśnia rozbitkowi sposób życia i zasady moralno–obyczajowe obowiązujące na wyspie. Nauka ta

ma na celu pokazanie niszczącego wpływu cywilizacji na społeczeństwo oraz korzyści płynące z nipuańskiego życia „w stanie

natury” (obraz społeczeństwa utopijnego bez kłamstw, gdzie ludzie przestrzegają zasad zgody, sprawiedliwości i miłości). Widać

tu wyraźne nawiązanie do idei Jana Jakuba Rousseau.

Przykłady obyczajne

Księga trzecia opisuje życie Mikołaja po powrocie do kraju, kiedy to jako odmieniony moralnie i intelektualnie obywatel podejmuje

próby wprowadzenia ideałów nipuańskich w rzeczywistość „cywilizowanej” Rzeczypospolitej. Upadek życia politycznego kraju,

bezsilność instytucji państwowych sprawiają, że działania Doświadczyńskiego kończą się niepowodzeniem. Nie rezygnuje on

jednak ze swych przekonań. Przenosi się na wieś i tam wprowadza swoje reformy, ucząc rodzinę i poddanych według zasad,

które poznał na wyspie Nipu.

Utwór ten stał się wzorem powieści edukacyjnej. Krasicki daje w nim obraz Polski schyłku czasów saskich. Nawiązując do

poglądów głoszonych przez J. J. Rousseau, autor przeciwstawia się ówczesnej kulturze, której wyznacznikami są w powieści -

ukazane w sposób satyryczny - obyczaje, wychowanie, rozpad życia społecznego i politycznego. Jako alternatywę istniejącego

stanu rzeczy przedstawia powrót do tego, co najlepsze dla społeczeństwa, a więc do autentycznych prawd moralnych.

Bezpośrednio do problematyki podjętej w Mikołaja Doświadczyńskiego przypadkach miał nawiązywać traktat edukacyjny pod

tytułem Listy Mikołaja Doświadczyńskiego do syna. Ostatecznie jednak dalsze losy Doświadczyńskiego można odnaleźć w innym

utworze Krasickiego, a mianowicie w Panu Podstolim, powieści napisanej już z mniejszym polotem i cieszącej się mniejszym

uznaniem.