Kazania sejmowe

• Skarga Piotr •

• Kraków • 1597 •

Geneza Kazań

Kazania, co ciekawe, nie były wygłoszone, mimo że pierwotnie takie było ich przeznaczenie. Gatunek ten w renesansie należał do

specyficznych form literackich, w których najważniejszą funkcję pełniła postać mówiącego, prezentującego poglądy Kościoła. Na

tym tle zrodził się profetyzm Kazań, wzmocniony jezuicką edukacją Skargi. Źródeł Kazań sejmowych należy doszukiwać się w

Starym Testamencie, zwłaszcza w księgach Izajasza i w Jeremiaszowych trenach. Tonacja prorocza Skargi, tak chętnie

wyzyskiwana poźniej przez romantyzm, nie stanowiła oryginalnej konwencji uczonego jezuity.

Zakres treści, kompozycja

Kazań było osiem (najważniejsze to Pierwsze,O mądrości potrzebnej do rady, Wtóre, O miłości ku Ojczyźnie, i Siódme, O

prawach niesprawiedliwych). Układ Kazań stanowi wyraźną propagandę programu polityczno–społecznego utrzymanego w duchu

kontrreformacyjnym. Skarga jako zwolennik absolutyzmu i monarchii opowiadał się za silną władzą króla i za prymatem Kościoła

w życiu publicznym. Autor Kazań głosił potrzebę ograniczania roli sejmu na rzecz samodzielności senatu, sankcjonował

hierarchiczny porządek społeczny, powołując się na analogię z człowiekiem, „którego członki ciała, chociaż równo występują, toć

są niejednakowo ważne”. Porządek państwowy pochodził od Boga, gdyż wszelka władza namaszczona została wolą Stwórcy. Na

szczególną krytykę narażona była szlachta gromiona za anarchię, szlachecką prywatę i za „bezkarność grzechów jawnych” –

mężobójstwa i ucisku chłopów. Zręcznie skonstruowane wywody Skargi, wzorowane na retoryce Cycerona i biblijnych okresach

zdaniowych, zakładały harmonijny porządek stanowy państwa. Królestwo to zbiór pięciu stanów: duchownego, senatorskiego,

szlacheckiego, „miejskiego i kmiecego”.

Bogactwo stylu

Styl Kazań sejmowych plasuje się między publicystyką a proroctwem. W literaturze renesansu nikt tak jak Skarga nie potrafił

przemówić do wyobraźni szlachty, co nie znaczy wcale, że wyciągała ona w swej masie właściwe wnioski z Kazań. Obrazowość

stylu Skargi fascynowała twórców romantycznych, których pociągał oryginalny i bogaty język uczonego jezuity. Styl ten stał się

zresztą normą obowiązującą w polskim kaznodziejstwie i traktowany był jako wzorzec doskonałej składni. Owa składnia

nacechowana była duchem cyceronizmu – Skarga świetnie potrafił łączyć zasady retoryki antycznej z Biblią.