Kazania i psałterze

• Anonimowy •

Geneza i źródło rozwojowe gatunków

Proweniencja kazań i psałterzy była podobna. Oba gatunki wyrastały z jednego pnia. Był nim Kościół, instytucja jednocząca nie

tylko naród, lecz także ofiarująca wiernym środki wyrazu średniowiecznego poglądu na świat. Kazania rozwijały się w nieco innych

warunkach niż psałterze, stąd ich genealogia, jak również rodzajowe oznaczenia, były nieco inne. Kazanie służyło przede

wszystkim celom dydaktyki kościelnej, wykorzystując w fabule zasady retoryki oratorskiej, a także charakterystyczne dla epoki

egzempla (przykłady). Słynne były wówczas traktatowe kazania pióra Jakuba z Paradyża, które dominowały w środowiskach

akademickich z racji ich erudycyjności, zaś na prowincji przeważały homilie, czyli kazania objaśniające czytania biblijne na

poszczególne dni roku kościelnego. Najstarsze i najważniejsze zachowane zabytki tego rodzaju to Kazania świętokrzyskie z XIV

wieku i Kazania gnieźnieńskie z XV wieku.

Kazania świętokrzyskie

Kazania świętokrzyskie są najstarszym rękopiśmiennym zabytkiem prozy polskiej. Pochodzą z XIV wieku. Do dzisiaj zachowały

się fragmenty pięciu kazań, szóste przetrwało w całości. Archaiczność języka dowodzi starodawności zabytku. Dzieło powstało

prawdopodobnie w Leżajsku lub w Miechowie, a nazwa "świętokrzyskie” wywodzi się od miejsca przechowywania – biblioteki

klasztoru Św. Krzyża na Łysej Górze. Zabytek odkrył A. Brückner w Petersburgu (1890) i dokonał rekonstrukcji dzieła, które do

naszych czasów dotrwało w postaci pergaminowych pasków, użytych do oprawy łacińskiej księgi.

Kazania gnieźnieńskie

Nazwa wywodzi się od miejsca przechowywania i znalezienia zabytku: Biblioteki Kapitulnej w Gnieźnie. Tematyka Kazań oparta

była na motywach chrystologicznych: pierwsze i drugie mówią o Bożym Narodzeniu, trzecie o św. Janie Chrzcicielu, czwarte – o

św. Marii Magdalenie, piąte – o św. Wawrzyńcu, szóste – o św. Bartłomieju; nawrót do kwestii bożonarodzeniowych znajdujemy w

siódmym i ósmym, zaś dziewiąte i dziesiąte traktują o św. Janie Ewangeliście. Ten niezwykły zabytek z początków XV wieku

zawierał głównie kazania łacińskie (103), a dopiero później włączono do zbioru dziesięć kazań w języku polskim. Na kształt Kazań

wpłynęły wątki o proweniencji apokryficznej, głównie dotyczące Bożego Narodzenia i rozlicznych cudów czynionych przez Jezusa.

Autor Kazań gnieźnieńskich (być może był nim Łukasz z Wielkiego Koźmina) uplastycznił opisy fabularne wzorując się na Złotej

legendzie Jakuba de Voragine.

Psałterze na gruncie polskim

Jak kazania, tak i psałterze znane były w Polsce od momentu przyjęcia chrześcijaństwa. Starotestamentowa Księga Psalmów,

będąca podstawą psałterza, obejmuje 150 zróżnicowanych treściowo wierszy. Psałterz jako gatunek literacki stanowi dowolną

kompilację utworów religijnych powstających w różnych okresach. Trudno też mówić o jednorodnym autorstwie, gdyż gatunek ten

zrodził się pod piórem wielu twórców. Podstawą psałterza była wspomniana Księga Psalmów. Tradycja przypisywała autorstwo

Księgi Psalmów królowi Dawidowi, jednak jest on autorem tylko 74 wierszy. Pozostałe zrodziły się pod wpływem uwidocznionej

przez Dawida religijności. Autorami tych wierszy byli hebraiści, zaś dwa liryki przypisano królowi Salomonowi.

Trudno jednoznacznie określić, w którym momencie pojawiło się zapotrzebowanie na psałterze w języku narodowym. Jedna z

hipotez mówi o pojawieniu się przekładu psałterza już w XIII wieku, a późniejsze jego redakcje miały być tylko kolejnymi,

uzupełniającymi wersjami oryginalnego tekstu. Tym tajemniczym tekstem miał być Psałterz św. Kingi, o którego istnieniu

świadczą przekazy biograficzne dotyczące świętej. Kinga miała zwyczaj przed wyjściem z kościoła odśpiewywać „10 psalmów in

vulgati” (T. Michałowska). Stąd sugestia o prawdopodobnym istnieniu nie znanego dzisiaj tekstu. Domniemany przekład nie

stanowił jedynej próby psalmicznej w polskim średniowieczu. Najwcześniejszą znaną wersją przekładu psalmów jest tzw. Psałterz

floriański. Dzieło to powstało na przełomie XIV i XV wieku i prezentowało główne cechy gatunkowe psalmu: modlitewny ton i

podniosły nastrój korespondowały z wysławianiem postaci Boga. Trójjęzyczny układ Psałterza – łaciński, polski i niemiecki – jest

dziełem trzech zupełnie różnych kopistów (przepisywaczy ksiąg). Pierwotnie dzieło służyć miało Jadwidze, królowej Polski.

Zabytek odkryty został w 1827 i przechowywany był do 1931 w opactwie św. Floriana w Austrii.

Psałterz stanowił dowolną kompilację wielu tekstów różnych autorów. Tekst łaciński Psałterza opierał się na Wulgacie (wersji

łacińskiej Pisma Świętego). W tekście zogniskowały się znamienne dla Hebrajczyków i następnie przyjęte przez chrześcijaństwo

treści. Modlitwy kierowane były bezpośrednio do Boga w formie uroczystych pieśni (psalmów) – bądź przez jednostkę (kreacja

lirycznego „ja”), bądź też przez zbiorowość (liryczne „my”). Psałterz wydany został w 1834 roku przez S. Dunin–Borkowskiego.

W trwałym związku kulturowym z Psałterzem floriańskim funkcjonowała jego późniejsza wersja – tzw. Psałterz puławski z końca

XV wieku. Początkowo zabytek przechowywany był w Bibliotece Czartoryskich w Puławach, a dopiero później umieszczony został

w Krakowie. Do późniejszych psałterzy należał Psałterz krakowski, zwany "Wietorowskim" (od nazwiska drukarza) z drugiej

połowy XV wieku.