Kariera Nikodema Dyzmy

• Dołęga-Mostowicz Tadeusz •

• 1931 •

Drukowana w roku 1931 w odcinkach na łamach dziennika „ABC” (tytuł zapowiadał gazetę „Aktualną, Bezpartyjną, Ciekawą”)

powieść Tadeusza Dołęgi-Mostowicza Kariera Nikodema Dyzmy rok później ukazała się nakładem „Roju”. Entuzjastycznemu

przyjęciu Kariery... towarzyszył zróżnicowany odbiór: powieść potraktowana została jako utwór o polityce, jako pamflet na

sanację, jako satyra na polskie społeczeństwo. Sam autor w liście do redakcji „Wiadomości Literackich” dopowiadał, iż zamiarem

jego było ukazanie „zdumiewającego i niebywałego braku kryteriów w ocenie zagadnień, ludzi i zdarzeń”, jaki obserwował w

polskim życiu publicznym. To właśnie ów brak kryteriów pozwala człowiekowi znikąd zrobić oszałamiającą karierę: kupiony

okazyjnie frak zastępuje wykształcenie, brutalne lekceważenie ludzi znajduje respekt, zręczne operowanie kłamstwem pozwala

unosić się na fali towarzyskiego powodzenia. Zachłanność i chciwość stanowią potężną siłę napędową i nie pozwalają

hochsztaplerowi na wycofanie się z gry. Cechy inkorporowane przez bohatera powieści zwykło się określać mianem dyzmizmu.

Określenie to oznacza człowieka pozbawionego życia wewnętrznego, człowieka nastawionego jedynie na zrobienie kariery i

umiejącego dostosować się do mechanizmów socjotechnicznych, które z nieprawdopodobieństwa uczynią realność. Kariera

człowieka prymitywnego, pozbawionego skrupułów, wykorzystującego każdą sytuację dla wygodnego urządzenia się w życiu,

możliwa jest w każdych warunkach – nie tylko w społeczno-politycznych realiach polskiego dwudziestolecia międzywojennego.

Postawa Nikodema Dyzmy jest kwintesencją chamstwa, arogancji, ordynarności, nieokrzesania. Cechy te zapewniają Dyzmie

opinię „silnego człowieka”, któremu z natury rzeczy należy się poczesne miejsce w obozie władzy. Są to cechy ponadczasowe.

Przed ich ekspansją w obozie każdej władzy przestrzegał w Tangu Sławomir Mrożek, gdy kreślił postać Edka – bliskiego kuzyna

Dyzmy.

Jak zauważył Józef Rurawski, awans Nikodema Dyzmy jest „sytuacją strukturalną związaną z systemem władzy”. Kiedy sytuacja

społeczno-polityczna nie jest stabilna, kiedy ujawnia się kryzys władzy – nadchodzi pora robienia kariery przez kolejne wcielenia

Nikodema Dyzmy. Swoistym literackim tego potwierdzeniem może być opublikowana w roku 1993 powieść Syn Nikodema Dyzmy,

pióra Andrzeja Dołęgi-Łady (pseudonim jednego z pisarzy łódzkich).

Wielokrotnie wznawiana Kariera Nikodema Dyzmy stała się podstawą ekranizacji (1956), przeróbki na musical (1971) i serialu

telewizyjnego (1979). Doczekała się licznych przekładów.

„Kariera Nikodema Dyzmy wyrwała rzeczywistości jedną z kapitalnych jej tajemnic, która byłaby burleskowym paradoksem, gdyby

życie co chwila nie potwierdzało jej autentyczności. Dyzma z bezrobotnego ex–urzędnika pocztowego dochodzi do najwyższych

stanowisk nie tylko mimo swego jaskrawego chamstwa, ale właśnie dlatego że jest kwintesencją chama. Mutatis mutandis jest

ten utwór jakby polskim Rewizorem”. (A. Grzymała–Siedlecki)