Hrabina Cosel. Powieść historyczna

• Kraszewski Józef Ignacy •

• 1874 •

Hrabina Cosel należy, obok Brühla i Z siedmioletniej wojny, do tzw. trylogii saskiej. Studia nad epoką saską prowadził Kraszewski

w archiwach Drezna podczas długoletniego pobytu w tym mieście (1863–1884). Poznał wówczas całą dostępną literaturę

przedmiotu, pamiętniki, kroniki oraz źródła rękopiśmienne. W Hrabinie Cosel rozległą wiedzę historyczną zużytkował w fabule,

wizerunku bohaterów i obrazie tła politycznego, obyczajowego, społecznego.

Tytułowa bohaterka powieści, Anna Konstancja Brockdorf (1680–1765), córka duńskiego pułkownika, która w roku 1699 poślubiła

Adolfa Magnusa Hoyma, piastującego szereg ważnych stanowisk w saksońskiej administracji, od 1704 była faworytą Augusta II,

matką trojga jego dzieci. W 1707 od cesarza Józefa I, na życzenie Augusta Mocnego, otrzymała tytuł hrabiny von Cosel. Na

skutek intryg królewskiego otoczenia została odsunięta od króla, a wkrótce potem (1716) z jego rozkazu uwięziona w fortecy

Stopeln. Uwolniona przez Augusta III (1733), pozostała w Stopeln dobrowolnie, zmarła w wieku 85 lat, 32 lata po śmierci Augusta

II.

Osią konstrukcyjną fabuły Hrabiny Cosel są dzieje miłości pięknej Anny do Augusta II i ich burzliwego romansu. Z talentem

dobrego psychologa przedstawił Kraszewski kobietę silną, namiętną, konsekwentnie dążącą do celu, w desperacji zdolną do

czynów gwałtownych (próba zabicia króla w 1727, próba ucieczki). Pisarz rysuje tę postać z wyraźną sympatią, przeprowadza

niemal proces rehabilitacyjny tragicznej ofiary rozwiązłego Augusta i przebiegłych polityków. Pokazuje głębię jej uczucia, stany

rozpaczy, zwątpienia, przede wszystkim zaś uwydatnia walory: szlachetność, uczciwość w postępowaniu i wysoko rozwinięte

poczucie godności. W tym celu szczegółowo opisuje starania króla o względy Anny, nieugiętą postawę, gdy zgodę na status

królewskiej nałożnicy uzależnia ona od rozwodu z Hoymem oraz pisemnych gwarancji małżeństwa.

Równie celny jest portret Augusta II – obłudnika, cynicznego uwodziciela, niezdolnego do prawdziwych uczuć, poszukującego

wciąż nowych podniet, despoty, a zarazem marionetki w rękach umiejętnie wykorzystujących jego skłonności dworaków.

Kraszewski, kiedy dokonuje w powieści przekonującej analizy związku miłosnego dwu odmiennych osobowości, ujmuje go także

w kategoriach politycznych. Odsłania polityczne kulisy królewskich przygód erotycznych i rolę faworyt w ówczesnym życiu

politycznym i kulturalnym. Z powieści jasno wynika, że pozycję nałożnic określa polityka.

Romansowo–tragiczna fabuła wpisana jest w szeroki kontekst polityczno–obyczajowy. Powieść przynosi wnikliwą – momentami

utrzymaną w tonie satyryczno–pamfletowym – charakterystykę drezdeńskiego dworu, w tym postaci piastujących wysokie urzędy.

Kraszewski odtwarza atmosferę obłudy, intryg, obłudy, zawiści, ukazuje rozwiązłość i degenerację arystokracji, dokumentując w

ten sposób moralny i polityczny rozkład absolutyzmu.

Hrabina Cosel reprezentuje typ powieści historycznej określanej jako dokumentarna. Kraszewski, przeciwnik scottowskiego

modelu prozy, starał się poddać rygorom weryfikacji źródłowej możliwie najliczniejsze elementy powieści. Wypadki komponował

ze zdarzeń potwierdzonych, wedle przekazów budował sylwetki bohaterów i tło, do minimum ograniczał udział fikcji literackiej. W

gronie ważniejszych postaci Hrabiny Cosel jedyną postacią fikcyjną – i pozytywną – jest Polak, Rajmund Zaklika, wierny sługa

Anny. Inne znajdują odbicie w dokumentach, na które niejednokrotnie powołuje się autor w tekście utworu i przypisach.

Jednakże o randze i popularności Hrabiny Cosel zadecydowała nie tyle, tak eksponowana w zakończeniu, prawda faktów, ile

prawda i głębia psychologiczna.