|
Wpływ czynników politycznych.
Odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 r.
W odrodzonym państwie zaistniały naturalne warunki do
wszechstronnego rozwoju nauki i literatury.
Istotna rola pokolenia pisarzy, ukształtowanych w kulturze
modernizmu (prozaicy: Żeromski, Przybyszewski, Berent, Strug, Nałkowska; poeci:
Kasprowicz, Leśmian, Staff)
Największy wpływ na rozwój literatury w tym okresie mają jednak
ludzie młodzi. Główne programy powstawały po odzyskaniu niepodległości, chodziło
w nich o to, w jaki sposób literatura ma kożystać z wolności.
S K A M A N D E R
Pierwsze spotkania w kawiarni Pod Pikadorem - 1916-18 - ukazują się pierwsze czasopisma Pro ARTE et STUDIO, Pro Arte, potem
Skamander. Nazwa stanowi aluzję literacką
- do dramatu Wyspiańskiego - Akropolis -
Skamander połyska, wiślaną świeci się
falą; rzeka w Azji Mniejszej.
Wielka Piątka: Julian Tuwim, Antoni Słonimski, Kazimierz
Wierzyński, Jarosław Iwaszkiewicz
Jan Lechoń + Maria Pawlikowska - Jasnorzewska
program:
1. paradoksalnie programowo bezprogramowi
2. apatriotyzm - przestajemy
pisać o konieczności walki dla ojczyzny, brak zainteresownia tą
tematyką * A.
Słonimski: Czarna Wiosna
Ojczyzna moja wolna, wolna Więc zrzucam z ramion płaszcz Konrada * Jan Lechoń Herostrates
(szewc z Efezu, by zdobyć sławę podpala w 356 r. przed Ch. świątynię Artemidy) -
ironiczny stosunek do romantyzmu. Hasła kpiące z idei romantycznych) A wiosną
niechaj wiosnę, nie Polskę zobaczę
3. witalizm (vita - żyje) dynamizm, beztroska
* Jestem jak szampan Kazimierz Wierzyński * Zielono mi w
głowie j.w.
* Sokrates
tańczący J. Tuwim - potoczne słownictwo, nawet wulgarne, brak szacunku autora
do autorytetów - (rypcium, pypcium;
hopsa-hopsa)
4. dionizyjskość - (bóg urodzaju, winnej latorośli, elementy
zabawy przy winie) * Rany Julek J. Tuwim - przedstawiony przeciętny człowiek - "everyman", potoczny
język, elementy dionizyjskości, apatriotyzm
5. Przedstawienie "everymana"
Nie chcemy wielkich słów, chcemy wielkiej poezji, wówczas każde
słowo stanie się wielkie.
F U T UR Y Z M
Pojawił się na południu Europy (tam gdzie istniał imperializm i
silne tendencje rewolucyjne) świat techniki - nowy symbol maszyny. Ojczyzna -
Włochy. Przedstawiciele: Marinetti, po I wojnie światowej prąd ten przekształcił
się w faszyzm Polska: Kraków i jego kluby
Katarynka,"Gałka muszkatołowa
(Warszawa: Bruno Jasiński, Stan. Młodożeniec, St. Ignacy Witkiewicz, Anatol
Stern, Aleksander Wat)
1922 Nuż w
bżuchu B. Jasiński
Program:
1. Totalna negacja dziedzictwa kulturalnego (tradycja to
hamulec swobody)
Chwytajcie za kilofy, za
siekiery, za młoty
i burzcie bez litości szacowne miasta
2. Aktywizm i agresywność chcemy sławić wojnę - jedyną
higienę świata
3. Fascynacja nowością - ryczący samochód jest piękniejszy
od Nike z Samotraki - pojęcie kinetycznej szybkości
4. Intuicjonizm - to ona wiodła prym
5. ROZMAITE EKSTRAWAGANCJE - hasło Słowa na wolność - ustawienie obok siebie
rzeczowników, bez logiki i składni + może być czasownik, ale tylko w
bezokoliczniku
BEZ PRZYMIOTNIKÓW (wata słowna)
6. Symultaniczność - ciągły ruch koń który biegnie ma sto
nóg, jednoczesność
7. Zerwanie z ortografią i interpunkcją * Poeta - wykrzyknik ulicy! J. Przyboś * Wiosenno -
kontaminacja słowna - czyli połączenie
wyrazów
- paronomazja - podobieństwo brzmieniowe - entymologizacja (entymologia - nauka o pierwotnym pochodzeniu
wyrazów)
* But w Butonierce B. Jasiński
II Dziesięciolecie:
AWANGARDA
1. dosłownie - przednia straż
2. przen. grupa ludzi przodujących, torujących nowe drogi w
jakiejś dziedzinie
Awangarda Krakowska - Tadeusz Peiper (twórca hasła - Miasto,
Masa, Maszyna), zakłada czasopismo
Zwrotnica.
Przeciwstawienie się Skamandrowi.
Program:
1. szydziła z natchnienia (m. in. Skamandra), wszystko
kontroluje umysł i przekłada na równoważne obrazy
2. metafora; wiersz skondensowany np. patrza na ciebie
ogromne oczy powietrza J.
Przyboś
3. zerwanie z wierszem sylabotonicznym, z rymami. Emocjonalna
powściągliwość, brak przegadania, mało słów; konstruktywizm
4. awangardziści - racjonaliści, wielbiciele techniki i
maszyny, przeciwstawiają się biologii, spontaniczności, naturze przedstawiciele: Tadeusz Peiper, Jan Brzękowski,
Julian Przyboś
* Lipiec
(nawiązanie przez Karola Irzykowskiego
Mgły na Parnasie - Utwory Przybosia to jak tabliczki
bulionu, takie są zagęszczone)
* Z Tatr
5. ekwiwalentyzacja uczuć, które nie mówią
wprost
6. hasło podstawowe - Jalu Kurelc Poeci, kiełznajcie
uczucia, zarzućcie lirykę osobistą i indywidualną. Poezja jest funkcją,
rzemiosłem.
II AWANGARDA (LUBELSKA) - katastroficzna, oparta bardziej na swego rodzaju klimacie intelektualnym,
niż na jakiś wspólnych programach. Nieuporządkowana w poezji, złożona,
chaotyczna; eksperymentowała. Nie da się jej przypisać żadnej szczególnej
poetyki; poeci ci używali wielu technik, jedni np. stosowali stopę metryczną,
inni - nie. Powojenna poezja tutaj ma swoje źródło. przedstawiciele: Adam
Ważyk, Mieczysław Jastrun, Józef
Czechowicz (jego poezja zawarta między
Arkadią a katastrofą: Żal, Na wsi,
Ballada z tamtej strony
BRONIEWSKI
Narodziny poezji rewolucyjnej (grudzień 1922r. pierwszy
prezydent Polski Odrodzonej, G. Narutowicz - ginie, inflacja, zła sytuacja
gospodarcza; wielonarodowościowy charakter państwa - Ukraińcy, Białorusini,
Żydzi); radykalizacja młodzieży inteligenckiej Walka o nowy ład
społeczny - jedno z haseł
Jego wiersze, drukowane na łamach Dźwignia, Miesięcznik
literacki.
Wyraziciel rewolucji rosyjskiej, przeszedł ewolucję na
wzór Cezarego Baryki z Przedwiośnia. (przyjaciele Stande i Wandurski zginęli w
ZSRR)
Jego poezja: tradycyjna, podział na rymowane zwrotki, metrum
oparte na liczeniu akcentów. Łączył: polskość + wezwanie do rewolucyjnego
przewrotu
* Bagnet na
broń - 1939 r.
- hasło rewolucjonistów: Jesteśmy robotnikami słowa
Niech słowa nasze padną
Jak salwa w ulice śródmieścia
* Poezja - poetyka
klasyczna, żadnego nowatorstwa, typowy układ Ty masz werbel nam zagrać do
marszu
Smagać słowem Bić piersią! Wznieść hymnem.
* Młodość, Soldat
inconnu - ukazana groza wojny,
okrucieństwo, stan duchowy poety w obliczu śmierci
* Mannlicher
* Do towarzyszy broni" - skonfiskowany przed wojną. Wyraża nastroje, panujące w
Przedwiośniu Żeromskiego
* Zagłębie
Dąbrowskie" BOLESŁAW LEŚMIAN:
1. eksperymenty z językiem (liczne neologizmy) - tworzył
czasowniki od rzeczowników i rzeczowniki od czasowników
2. stosował wzory metryczne, zapożyczone z ludowych pieśni i
ballad
3. fantastyka, metafizyka (dziwne stworzenia)
4. wszystko umiejscowione w przyrodzie, potrzeba kontaktu z
Bogiem ( nota bene jest on bardzo słaby)
5. SYMBOLISTA
6. nawiązania do Bergasova:
7. zanurzony w tradycji staropolskiej, bukolicznej, ludowej
* Urszula Kochanowska
* Dziewczyna -
sens istnienia człowieka zawiera się w jego postawie, działaniu
Ballada - gatunek z
pogranicza epiki i liryki; dwa światy: realny i nadprzyrodzony ( u Leśmiana
dominuje fantastyka) . Nawiązanie do ballad Mickiewiczowkich * Dusiołek -
neologizmy Leśmiana - derywacja wsteczna -
odrzucenie formantów
Leśmian tworzy neologizmy rodzaju gramatycznego: liściato,
błyszczydło, zmorowaniem * Topielec
* Dwoje ludzieńków
pesymistyczna historia miłości
|
Adam Mickiewicz "Dziady część III"