Wyszukiwarka:
Artykuły > Studia >

Fundusze dla gminy z Unii Europejskiej




Możliwości wykorzystania przez gminy funduszy Unii Europejskiej I. Teraźniejszość i przyszłość polityki rozwoju regionalnego Unii Europejskiej Charakterystyczną cechą UE jest szeroki zakres interwencji w procesy rozwoju regionalnego. Podstawą tej działalności są zapisy w Traktacie Rzymskim oraz Traktatach z Maastricht i Amsterdamu. Wyrazem tego jest znaczenie Dyrekcji Generalnej XVI ds. Polityki Regionalnej oraz (udział środków na rozwój regionalny w wydatkach budżetowych wynosi około 30%). Polityka rozwoju regionalnego planowana jest w okresach wieloletnich. Przedmiotem koncentracji zainteresowania i środków polityki regionalnej UE są obszary problemowe, przede wszystkim celu 1 - czyli charakteryzujące się niskim poziomem rozwoju społeczno-ekonomicznego. Uzupełniające znaczenie mają obszary: celu 2 - stare regiony przemysłowe wymagające restrukturyzacji, celu 5b - wymagające restrukturyzacji rolnictwa tereny wiejskie oraz celu 6 - peryferyjne regiony o niskiej gęstości zaludnienia2. Na tych obszarach problemowych funkcjonują obecnie cztery Fundusze Strukturalne UE, z których ponad połowę środków koncentruje Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego. Uzupełniające znaczenie mają: Europejski Fundusz Socjalny, Europejski Fundusz Rolny (Sekcja Informacyjna) oraz Finansowy Instrument dotyczący Rybołówstwa. W krajach, w których produkt krajowy brutto na mieszkańca wynosi poniżej 90% wielkości przeciętnej rejestrowanej w UE funkcjonuje Fundusz Spójności (Kohezyjny) służący realizacji inwestycji w sferze infrastruktury technicznej oraz w zakresie ochrony środowiska przyrodniczego. Działalność ta odbywa się na podstawie wypracowanych w ramach UE elementarnych zasad rozwoju regionalnego. Cztery kluczowe zasady rozwoju regionalnego: Zasada koncentracji oznacza alokację ograniczonych zasobów na realizację małej liczby precyzyjnie określonych celów oraz geograficzną koncentrację zasięgu pomocy. Wyrazem tego jest bezwzględny priorytet dla regionów celu 1 oraz działania służące określeniu precyzyjnych kryteriów zasięgu geograficznego poszczególnych działań. Programowanie polega na tym, że finansowane są zasadniczo nie pojedyncze przedsięwzięcia, ale kompleksowe i zintegrowane programy rozwojowe o wieloletnim horyzoncie. Oznacza to, że regiony wspierane ze strony UE muszą przygotować odpowiednie dokumenty planistyczne, które gwarantują spełnienie pewnych standardowych wymagań określonych przez tę organizację. Partnerstwo odnosi się do dwu typów relacji: między podmiotami publicznymi różnego szczebla (UE, krajowymi, regionalnymi i lokalnymi), między władzami publicznymi, organizacjami społecznymi i podmiotami gospodarczymi (tzw. partnerstwo publiczno-prywat). Ta zasada jest rozumiana bardzo szeroko i oznacza, że każdy krok w procedurze programowania powinien być wspólnie uzgadniany, a ich wynikiem powinno być osiąganie konsensusu między głównymi aktorami w regionie. · Dodatkowość· oznacza, że finansowanie ze strony UE nie zastępuje środków danego kraju przeznaczanych na rozwój regionalny, ale zwiększa ogólny poziom nakładów. W roku 1997 zostały sformułowane założenia polityki regionalnej UE po roku 1999. Na podstawie propozycji zawartych w dokumencie przygotowanym przez Komisję Europejską, Agenda 2000 na lata 2000-2006. Zakłada się ograniczenie listy celów tej polityki do trzech, wszystkich zorientowanych regionalnie (jednego także horyzontalnie). Podstawowy powinien pozostać w dalszym ciągu cel 1; czyli oddziaływanie na obszarach zacofanych w rozwoju społeczno-ekonomicznym, (stosowaniu podstawowego kryterium ich identyfikacji poziomu produktu krajowego brutto na mieszkańca poniżej 75% w stosunku do średniego poziomu UE) i skupiając około 2/3 całości nakładów przeznaczanych na politykę strukturalną -priorytet kohezji (umocnienie spójności). Dodatkowo przewiduje się zastosowanie w ramach tego celu specyficznych rozwiązań dla obszarów cechujących się wyjątkowo niską gęstością zaludnienia. W odniesieniu do regionów stojących przed wyzwaniami (potrzebami) głębokiej restrukturyzacji społeczno-ekonomicznej zaproponowano "nowy" cel 2 (dotyczy obszarów dotkniętych zmianami w sferze przemysłu, usług i rybołówstwa oraz obszarów wiejskich i wysoko zurbanizowanych dotkniętych regresem społeczno-ekonomicznym oraz przeżywających problemy związane z adaptacją do zmienionych warunków). Powinna nastąpić koncentracja przestrzenna środków na obszarach znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji oraz ograniczenie zasięgu przestrzennego w porównaniu ze "starym" celem 2. Komisja Europejska proponuje kreowanie nowego celu 3, służącego wspieraniu działań dotyczących adaptacji i modernizacji ich systemów edukacyjnych, szkoleniowych oraz zatrudnienia. Podstawą działań ma być, tak jak na innych obszarach problemowych, wieloletni plan przedsięwzięć podejmowanych w sferze zatrudnienia. Przedsięwzięcia wspierania: pozytywnych dostosowań społeczno-ekonom, tworzenia systemów szkolenia i edukacji obejmujących cały okres życia zawodowego, rozwijania aktywnych polityk na rynku pracy skierowanych przeciwko wysokiemu bezrobociu, walki o ograniczenie sytuacji wykluczenia z rynku pracy znaczących grup społeczeństwa oraz dyskryminacji różnych grup ludności. Pomimo wcześniejszych stwierdzeń o tymczasowym charakterze Funduszu Spójności zaproponowano jego dalsze funkcjonowanie polegające na koncentracji rozwoju transeuropejskich sieci infrastrukturalnych oraz na ochronie środowiska przyrodniczego. Środki funduszu mają, zostać skoncentrowane w krajach o poziomie produktu krajowego brutto na mieszkańca nie przekraczającym 90% wielkości przeciętnej w całej UE. W sprawie współpracy transgranicznej (w aspekcie przygranicznym i regionalnym, wielofunkcyjnego rozwoju terenów wiejskich oraz doskonalenia jakości zasobów ludzkich) środki przeznaczane na Inicjatywy Wspólnoty mają zostać ograniczone do 5% całego budżetu polityki strukturalnej -obecnie stanowią 9%. Ograniczeniu zasięgu przestrzennego obszarów problemowych do 35-40% w latach 2000-2006, oraz obniżeniu maksymalnego i przeciętnego poziomu współfinansowania ze strony UE wspieranych przedsięwzięć. Komisja Europejska przedstawiła już wstępne propozycje dotyczące budżetu organizacji w latach 2000-2006. Przewiduje się pewne ograniczenie środków przeznaczanych na Wspólną Politykę Rolną (CAP) oraz dalsze zwiększenie nakładów przeznaczanych na politykę strukturalną. W okresie tym planuje się wzrost budżetu Funduszy Strukturalnych i Funduszu Spójności o ponad 37%. Oznacza to dalszy wzrost udziału nakładów na politykę rozwoju regionalnego, do około 0,46% produktu krajowego brutto całej UE. Wydatki na rzecz polityki strukturalnej będą stanowiły około 38% budżetu tej organizacji. W ramach edycji Funduszy Strukturalnych przewiduje się alokowanie 45 mld ECU dla państw Europy Środkowej, z czego 7 mld ECU dla jedenastu krajów Phare jako środki pre-akcesyjne, a 38 mld ECU dla nowych krajów członkowskich, które przed rokiem 2006 mogą stać się członkami UE. Wsparcie dla starych i nowych krajów członkowskich nie będzie mogło przekraczać poziomu 4% ich produktu krajowego brutto. II. Podstawowe uwarunkowania i kierunki dostosowań polityki regionalnej Polski Podstawową funkcją Phare było wspieranie transformacji gospodarczej i przyśpieszanie procesu budowania podstaw gospodarki rynkowej w naszym kraju. Sytuacja zmieniła się zasadniczo w roku 1997 w związku z ustaleniem listy pięciu państw Europy Środkowej i Wschodniej, które podjęły w pierwszej połowie 1998 roku negocjacje dotyczące członkostwa. Przy przyjęciu bardzo optymistycznego scenariusza, że Polska może stać się członkiem UE od 1 stycznia 2004 roku. Zbudowanie w Polsce infrastruktury instytucjonalnej umożliwiającej sprawną absorpcję Funduszy Strukturalnych i Funduszu Spójności staje się sprawą już obecnie bardzo pilną, a potencjalnie stojące do dyspozycji naszego kraju środki mogą okazać się niedostępne, jeśli nie podejmiemy odpowiednich działań. Twarde ograniczenia budżetowe i wynikający z nich generalny niedobór środków powodują, że współfinansowanie nakładów UE będzie przez wiele lat najważniejszą pozycją wydatków publicznych w sferze polityki regionalnej. Innymi słowy zakres polityki regionalnej Polski nie związanej z Unią Europejską (priorytety, środki, instrumenty oraz procedury) będzie w nadchodzących latach bardzo ograniczony. Dotychczasowa orientacja tego programu na popyt, została zastąpiona orientacją na akcesję, czyli wspieranie działań służących przyszłemu członkostwu Polski w UE (uchylenie limitu udziału nakładów na przedsięwzięcia inwestycyjne wynoszącego obecnie 25%). Przewiduje się koncentrację środków na podstawowych priorytetach dotyczących: · budowy instytucji, co uwzględnia wzmocnienie demokratycznych instytucji, zasad prawa, administracji publicznej · wsparciu inwestycyjnym, które powinno zostać· skoncentrowane na: o akcjach strukturalnych, dotyczących przede wszystkim restrukturyzacji rolnictwa, rozwoju regionalnego oraz inwestycji w kapitał ludzki, o zgodności z normami Wspólnoty, w szczególności w zakresie środowiska przyrodniczego, rolnictwa, przemysłu, bezpieczeństwa i higieny pracy, transportu i telekomunikacji, o współfinansowaniu infrastruktury wielkiej skali (transeuropejskie sieci), · rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw; o współpracy transgranicznej, o stopniowym otwieraniu dla Polski wewnętrznych programów Wspólnoty dotyczących rozwoju nauki, techniki, mediów, współpracy młodzieży, itd. Komisja Europejska zdecydowała się na uruchomienie w latach 1998-1999 jako przedsięwzięcia wielonarodowościowego Specjalnego Programu dla Przygotowania do Polityki Strukturalnej UE (SPP). Jego podstawowym celem jest rozwinięcie w krajach Europy Środkowej i Wschodniej, pretendujących do członkowstwa w UE, wiedzy i zrozumienia polityki strukturalnej tej organizacji w celu promocji budżetowych i administracyjnych procedur niezbędnych dla ich pełnej integracji z programami rozwoju strukturalnego UE. Program ten będzie nakierowany na pomoc techniczną zorientowaną wokół trzech głównych kierunków: Zwiększenie umiejętności w zakresie przygotowywania strategii rozwojowych w standardach UE (formułowanie polityki strukturalnej).Podstawowe priorytety będą dotyczyły wprowadzenia odpowiednich struktur prawnych i administracyjnych oraz formułowania strukturalnych programów rozwojowych (dotyczących Funduszy Preakcesyjnych, Funduszy Strukturalnych oraz Funduszu Spójności). Elementami tego kierunku działań są: wielokryterialna identyfikacja zróżnicowań regionalnych, zdefiniowanie priorytetów i celów, operacjonalizacja celów, a także przygotowanie programów. Podstawowe znaczenie ma zdobycie przez kraje Europy Środkowej umiejętności w zakresie wieloletniego programowania rozwoju regionalnego prowadzonego w standardach UE. Krajowe i regionalne plany rozwoju powinny uwzględniać: identyfikację podstawowych priorytetów rozwojowych, analizę aktualnej sytuacji oraz prezentację podstawowych inicjatyw podejmowanych w ramach programu, sformułowanie podstawowych celów oraz ich kwantyfikację wszędzie tam gdzie jest to możliwe, ocenę oddziaływania programu na środowisko przyrodnicze, uruchomienie kryteriów selekcji projektów, zarysowanie indykatywnej tablicy finansowej zawierającej przewidywane zasoby finansowe programu. Budowanie przez administrację publiczną umiejętności zarządzania Funduszami Preakcesyjnymi, Funduszami Strukturalnymi i Funduszem Spójności (administracyjna współpraca w zarządzaniu Funduszami Strukturalnymi). Administracje krajów Europy Środkowej muszą zaznajomić się z rolą władz krajowych w zakresie polityki strukturalnej, aby móc pełnić rolę partnera Komisji Europejskiej od początku akcesji. Dlatego współpraca Komisji Europejskiej i państw członkowskich z krajami Europy Środkowej powinna prowadzić do rozwoju narodowych procedur, które byłyby kompatybilne z programami strukturalnymi UE. Współpraca powinna być zorientowana na transfer informacji i know-how. Aby zapewnić zintegrowane podejście do rozwoju strukturalnego pomoc techniczna powinna adresować szerokie spektrum problemowości uwzględniające: restrukturyzację regionalną, rozwój terenów wiejskich, politykę w zakresie rybołówstwa oraz zasobów ludzkich. W ramach tego priorytetu przewiduje się działania dotyczące: Procedur polityki strukturalnej UE. Zasada partnerstwa zakłada aktywną współpracę pomiędzy Komisją Europejską, a krajowymi, regionalnymi i społecznymi organizacjami. Współfinansowania i procedur budżetowych: Zasada wspólnej odpowiedzialności finansowej za programy strukturalne (dla osiągania wysokiej efektywności). Współfinansowanie programów strukturalnych UE ma nie tylko finansowe, ale także administracyjne implikacje dla krajów Europy Środkowej. Monitoringu i oceny: Uwzględniając brak odpowiedniego monitoringu finansowego w wielu krajach Europy Środkowej. Niezbędne jest wspieranie kreowania umiejętności monitoringu przedsięwzięć polityki strukturalnej w układzie: ex ante, w trakcie realizacji programów oraz ex post. Zastosowanie zintegrowanych programów rozwoju strukturalnego w wybranych regionach (projekty pilotażowe służące wprowadzaniu Funduszy Strukturalnych). Dają one możliwość zastosowania procedur w zakresie polityki strukturalnej na poziomie operacyjnym. Projekty pilotażowe powinny stanowić modelowe projekty rozwoju regionalnego. Jeśli uruchomienie funduszy rozwoju regionalnego nie jest możliwe to musi zostać zabezpieczona koordynacja bieżących wydatków państwa z implikacjami wynikającymi z polityki strukturalnej. Projekty pilotażowe powinny uwzględniać następujące elementy: Formułowanie celów i wprowadzanie w życie. Współfinansowanie. Monitoring. Powinien on być w pełni zintegrowany z formułowaniem i wprowadzaniem w życie projektów pilotażowych, uwzględniając pełny cykl monitoringu. Od roku 2000 w krajach stowarzyszonych z Unią Europejską przewidywane jest kontynuowanie zreformowanego Phare o poziomie alokacji nieco większej od dotychczasowej. Jednocześnie obok tych środków pojawią się dwa programy. Jednym z nich będzie ISPA,o alokacji dla wszystkich dziesięciu krajów Phare, które pretendują do członkostwa w wysokości 1 mld ECU średniorocznie. Fundusz ten będzie odpowiadał Funduszowi Spójności, a więc zostanie przeznaczony na przedsięwzięcia w sferze ochrony środowiska przyrodniczego i transeuropejskie sieci infrastrukturalne; drugim SAPARD, o alokacji 0,5 mld ECU średniorocznie na te wszystkie kraje; program zorientowany na wielofunkcyjny rozwój terenów wiejskich i dostosowania w zakresie rolnictwa. Kolejny etap dostosowań rozpocznie się wraz z przyjęciem Polski do UE. Przewiduje się przeznaczenie kwoty 38 mld ECU dla nowych krajów członkowskich, (Polska może liczyć na alokację około 23-24 mld ECU) Skala dostępnych ewentualnie środków Komisji Europejskiej oznacza konieczność zapewnienia odpowiednich nakładów strony polskiej na współfinansowanie poszczególnych przedsięwzięć oraz pokrycie całości kosztów operacyjnych. Rozwijanie zdolności absorpcyjnej na poziomie krajowym, regionalnym oraz lokalnym jest warunkiem efektywnego i sprawnego wykorzystania wsparcia ze strony UE. Oznacza to, że proces dochodzenia Polski do modelu polityki regionalnej kompatybilnego z rozwiązaniami UE będzie miał prawdopodobnie trzy fazy odpowiadające: zreformowanemu programowi Phare,Funduszom Preakcesyjnym towarzyszącym Phare oraz pełnemu uczestnictwu Polski w Funduszach Strukturalnych i Funduszu Spójności. III. Zakres niezbędnych dostosowań na różnych poziomach administracji publicznej dotyczących sfery polityki rozwoju regionalnego Podstawowy wysiłek musi dotyczyć administracji publicznej dla pozyskania potencjalnie dostępnych środków UE. Należy sądzić, że cała Polska stanie się przedmiotem polityki rozwoju regionalnego UE jako obszar celu 1, czyli jako kategoria problemowa - obszar słabo rozwinięty. Z tego względu najbardziej interesujące są w tym zakresie doświadczenia krajów zaliczonych w całości jako obszary problemowe celu 1: Grecji, Irlandii oraz Portugalii. Najważniejsze działania służące zbudowaniu potencjału absorpcyjnego w zakresie instrumentów polityki strukturalnej UE będą polegały na: Przygotowaniu odpowiednich dokumentów planistycznych. Dotyczyć one będą: sześciu narodowych strategii dotyczących poszczególnych funduszy, oraz szesnastu strategii rozwoju regionalnego dla nowych województw. Niezbędne jest przygotowanie średniookresowego Narodowego Planu Rozwoju. Uruchomienia sprawnych mechanizmów identyfikacji potencjalnych projektów mogących zyskać wsparcie finansowe ze strony UE, a następnie ich przygotowania w formacie odpowiadającym standardom UE. Dotyczy to m.in.: małych i średnich przedsiębiorstw, lokalnej infrastruktury, przedsięwzięć dotyczących zasobów ludzkich, przedsięwzięć dotyczących środowiska biznesowego, działań dotyczących środowiska przyrodniczego. Dotyczy to także Funduszy Preakcesyjnych - SAPARD oraz ISPA w części dotyczącej środowiska przyrodniczego. Uruchomienia sprawnych mechanizmów montażu finansowego środków UE (współfinansowanie Funduszy Strukturalnych na poziomie 25%). Kreowania struktur instytucjonalnych na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym, które są w stanie sprawnie gromadzić wszystkie niezbędne informacje, prowadzić profesjonalny dialog z Komisją Europejską, organizować niezbędny lobbing etc. Podjęcie działań edukacyjno-szkoleniowych na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym, służących przyswojeniu umiejętności sporządzania odpowiednich dokumentów planistycznych oraz projektów przedsięwzięć inwestycyjnych jest zadaniem bardzo pilnym, warunkującym sprawne wykorzystanie środków Funduszy Strukturalnych i Funduszu Spójności, które mogą być dostępne dla Polski w warunkach członkostwa w UE. Zadania jaki stoją przed miastami i gminami w Polsce. Podstawowe znaczenie mają projekty w zakresie dwu sfer: rynku pracy i zatrudnienia oraz infrastruktury, wskazuje się na wysoki poziom realizacji podstawowych celów oraz sprawność organizacyjną i dotrzymywanie harmonogramu realizacji projektów unijnych, problem wysokości kosztów własnych niezbędnych dla pozyskania środków UE, brak odpowiednich warunków lokalnych dla rozwoju, deficyt informacji, trudność zgromadzenia środków własnych niezbędnych dla montażu finansowego, zbyt małe doświadczenia w zakresie skomplikowanych procedur unijnych oraz trudności znalezienia partnerów zagranicznych dla poszczególnych projektów. Konieczne jest kreowanie w układzie administracji samorządowych poszczególnych gmin oraz współpracujących z nimi instytucji niezbędnego dla absorpcji środków UE potencjału. Niezbędne jest kreowanie sprawnych technik pozyskiwania i wymiany informacji dotyczących europejskiego wymiaru polityki regionalnej, uwzględniając ograniczony potencjał ekonomiczny większości gmin Polski. Istotne jest przygotowanie pakietów projektów inwestycyjnych odpowiadających najważniejszym priorytetom polityki regionalnej Polski. Przyspieszenia wymagają działania służące wykształceniu sprawnych mechanizmów montażu finansowego środków UE środkami polskimi, w tym także pochodzącymi z budżetów samorządów lokalnych. 2. Pozostałe cele, które nie są zorientowane przestrzennie to: cel 3 - zwalczanie długookresowego bezrobocia oraz integracji na rynku pracy młodzieży i osób wykluczonych z tego rynku, cel 4 - asystowanie osobom pracującym w adaptacji do zmian w przemyśle i do nowych systemów produkcyjnych poprzez przekwalifikowanie oraz cel 5a - przyspieszenie adaptacji struktur rolnictwa i rybołówstwa. POLITYKA REGIONALNA Dotychczasowa współpraca w dziedzinie rozwoju regionalnego jest realizowana w oparciu o art.86 Układu Europejskiego. Wywodzi się on z zapisu Traktatu Rzymskiego, według którego jednym z zadań Wspólnoty Europejskiej jest zmniejszanie dysproporcji w rozwoju regionów. Dokument "Partnerstwo dla członkostwa" za jeden z priorytetów uznaje spójność gospodarczą i społeczną. Polityka regionalna służąca realizacji tego priorytetu ma  mieć zapewnioną  stosowną pomoc finansową ze środków PHARE.. Zgodnie z koncepcją rządową wysiłki na rzecz rozwoju regionalnego powinny się koncentrować na stworzeniu sprawnego i wydajnego systemu, w którym administracja rządowa i samorządowa na szczeblu regionów przejmie od rządu centralnego kompetencje związane z udziałem w Funduszach Strukturalnych. Rząd podejmie prace nad stworzeniem  efektywnego systemu i związanych z nim struktur wspierania rozwoju regionalnego, zgodnego z zasadami obowiązującymi w UE. W wyniku tych prac opracowane zostaną akty prawne określające  zasady i organizację prowadzenia polityki regionalnej, nastąpi ustawowe określenie układu instytucjonalnego dla prowadzenia polityki regionalnej  na szczeblu centralnym oraz dostosowanie struktury instytucjonalnej  nowych województw  do prowadzenia  tej polityki. Opracowany zostanie kilkuletni,zintegrowany program rozwoju regionalnego oraz programy restrukturyzacji i rozwoju dla poszczególnych regionów przy wykorzystaniu doświadczeń państw Unii Europejskiej. Dla realizacji polityki regionalnej  niezbędne będzie wzmocnienie kadrowe komórek  w ministerstwach oraz w Rządowym Centrum Studiów Strategicznych jak również  w odpowiednich strukturach nowych województw przez zatrudnienie nowych pracowników  i ich szkolenie. Szkolenie  ma służyć w szczególności poznaniu regulacji dotyczących polityki strukturalnej UE  oraz metod zarządzania funduszami strukturalnymi.