Dziejopisarze polskiego średniowiecza

• Anonim Gall, Długosz Jan, Kadłubek Wincenty •

• 1112 •

Początki dziejopisarstwa na gruncie polskim

Kroniki polskie napisane zostały po łacinie. Rozwój kronikarstwa w Polsce przypada na drugą fazę rozwoju epoki, tj. na wieki

XII–XV. Założeniem ideowym kronik była koncepcja historii opierająca się na przeświadczeniu, że wiedzę jedyną i niepodważalną

można uzyskać w wyniku poznania bezpośredniego,"poprzez widzenie przedmiotu” (Michałowska). Zatem dla piszącego

opisywana rzeczywistość była zdarzeniem teraźniejszym, zaś zadanie kronikarza sprowadzało się do rejestrowania znanych mu z

osobistego doświadczenia faktów. Przeszłość natomiast oceniana była z pozycji arbitra rozstrzygającego o wiarygodności

dostępnych źródeł. W sposobie spojrzenia na przeszłość widać znaczącą ewolucję. We wczesnym średniowieczu zakładano, iż

zdarzenia dziejowe mieszczą się w porządku ustanowionym przez Boga, później (za Długosza) pojawiła się analityczna krytyka

tekstów źródłowych.

Gall tzw. Anonim i jego kronika

Gallem Anonimem nazwał go Marcin Kromer. Liczne hipotezy wywodzą pochodzenie Galla z Francji (zwanej Galią) i z kręgu

kultury romańskiej. Twórca Kroniki odebrał wykształcenie w rodzinnym kraju, następnie osiadł w Prowansji, w klasztorze St Gilles,

ośrodku kultu św. Idziego. W początkach XII wieku Gallus przybył do opactwa w Samogyvár na Węgrzech. W 1113 roku

miejscowość tę odwiedził Bolesław Krzywousty podczas pielgrzymki pokutnej po śmierci brata, Zbigniewa. Wkrótce potem Gall

znalazł się na polskim dworze i przystąpił do pisania kroniki w latach 1113–1116.

Głównym bohaterem Kroniki jest Bolesław Krzywousty. Dzieło podzielone zostało na trzy księgi znaczeniowo różne. Pierwsza

doprowadza gesta (dzieje) polskich królów i książąt do momentu przybycia na świat Bolesława, zwanego później Krzywoustym

(ok. 1084–1085), druga przedstawia wczesny okres życia przyszłego króla od narodzin po rok 1109. Księga trzecia

(najważniejsza) ilustruje przewagi wojenne Bolesława nad Pomorzanami (bitwa pod Nakłem) oraz Niemcami (słynna obrona

Głogowa). Relacja urywa się niespodziewanie na roku 1113. Księgi mają skomplikowaną szatę artystyczną. Zaczynają się

pochwalną paranezą w formie listów i dedykacji, adresowaną do protektorów Galla różnej proweniencji, po czym następują

wierszowane "skróty". Ciekawostkę stanowią tzw. „szufladki literackie”, czyli wierszowane fragmenty pojawiające się jako

przerywniki prozatorskiej wypowiedzi.

Mistrz Wincenty zwany Kadłubkiem (ok. 1150–1223)

Biografia pierwszego polskiego kronikarza pełna jest znaków zapytania i hipotez. Prawdopodobnie kształcił się w szkole

katedralnej w Krakowie, zaś studia odbył w Paryżu. W 1189 r. powrócił do Krakowa i należał wówczas do bliskiego otoczenia

Kazimierza Sprawiedliwego, pełniąc obowiązki wychowawcy synów księcia i administratora szkoły katedralnej na Wawelu. Jako

kapelan zatrudniony w kancelarii książęcej rozpoczął pracę nad Kroniką polską (1190–1205). W 1208 Kadłubek został

konsekrowany na biskupa krakowskiego. Zmarł w Jędrzejowie w 1223 roku.

Kronika Kadłubka była zgoła inna niż Galla, opierała się w znacznej mierze na fantazji. Jej przedmiotem były dzieje Polski od

czasów najdawniejszych do roku 1202. Dzieło podzielone zostało na cztery księgi. Trzy pierwsze stanowią dialog, formę „uczonej”

dysputy między arcybiskupem Janem i Mateuszem – biskupem krakowskim, zaś część czwarta przedstawia wydarzenia lat

1173–1202, znane autorowi z autopsji. Ze szczególnym uwielbieniem zarysowany został portret Kazimierza Sprawiedliwego,

którego rządy i działalność wypełniają największą część pracy. Z obecnej perspektywy dzieło posiada nikłą wartość historyczną.

Kadłubek swój wykład ubarwił licznymi sentencjami, bajkami i przypowieściami o ludziach i o zwierzętach. W kronice dominują

„bajania”; mamy tu relacje o zwycięstwie Polaków nad Aleksandrem Wielkim i częstych kontaktach Polski z Rzymem Cezara.

Ciekawostką jest fakt włączenia do Kroniki cyklu podań krakowskich (o smoku wawelskim, Krakusie i Wandzie).

Kronika wielkopolska

Dzieło to niezwykłe, ujmujące historię od czasów najdawniejszych po lata 1272–73, ze szczególną predylekcją ku dobie rozbicia

dzielnicowego. Nadrzędnym celem tej kroniki było tworzenie budujących wizerunków książąt wielkopolskich, zwłaszcza

Przymysława II. Istnieje spór o autorstwo dzieła – dawniejsi badacze przypisywali kronikę Jankowi z Czarnkowa, drudzy zaś, bliżsi

współczesności, dowodzili autorstwa Godzisława zwanego Baszkiem (B. Kurbisówna). Ze względu na szczegółowy opis

działalności Przymysława II badacze wysunęli przypuszczenie o XIII–wiecznym pochodzeniu utworu. Dla literatury polskiej kronika

wydobywa szereg opowieści rycerskich i podań. Tutaj po raz pierwszy pojawiło się podanie o Czechu, Lechu i Rusie oraz tzw.

podanie wiślickie o Walterze Udałym.

Roczniki Długosza

O życiu Jana Długosza (1415–1480) wiadomo niewiele. Z rzeczy pewnych można mówić o Długoszowych studiach w Akademii

Krakowskiej (1428–1431). Przed śmiercią otrzymał nominację na arcybiskupa lwowskiego. Z woli protektora – Zbigniewa

Oleśnickiego – odbywał liczne podróże dyplomatyczne, m.in. do Ziemi Świętej. Podczas wojny z Krzyżakami wsławił się udanymi

pertraktacjami z zakonem, a następnie sprawował liczne funkcje dyplomatyczne, również jako wychowawca synów Kazimierza

Jagiellończyka.

Dzieło Annales seu Cronicae Regni Poloniae (Roczniki, czyli Kroniki Królestwa Polskiego) powstawało przez ćwierć wieku

(1455–1480) i stanowi najpoważniejsze ujęcie średniowiecznej historii Polski. Długosz zastosował metodę Liwiusza, wiążąc fakty

w swoisty łańcuch przyczyn i skutków. Tematem historycznych rozważań były dzieje Polski ujmowane inaczej niż to czynili

dawniejsi kronikarze. Pisarz zachował się jak uczony pragmatyk, któremu przyświeca chęć wyświetlenia prawdy o Polsce i

Polakach. Stąd obiektywizm dzieła i dążenie do przedstawiania faktów (od czasów Mieszka I aż po lata rządów Kazimierza

Jagiellończyka). Sienkiewicz pisząc Krzyżaków traktował dzieło Długosza jako cenne i podstawowe źródło informacji o epoce.

Była to pierwsza i przez długie lata jedyna synteza ojczystych dziejów.

Kronikarze średniowiecza stworzyli na długie lata kanon rozumienia historii, który rozwinął się w dwóch kierunkach. Gall Anonim i

Długosz zdarzeniom historycznym nadali prawdziwie naukową postać, wytyczając potomnym drogi logicznego i naukowego

poznania przeszłości. Z kolei Kadłubek faktom nadawał kształt beletrystycznych zmyśleń, co czyniło opowiedziane w jego

Kronice zdarzenia prozatorskimi fantazjami. Epizodem łączącym kroniki średniowieczne był spór Bolesława Śmiałego ze

Stanisławem ze Szczepanowa. Okazuje się, że stosunek autorów do tego wydarzenia jest zróżnicowany. Jeśli Gall Anonim i

później Jan Długosz bronili polityki króla i jego idei prymatu władzy państwa nad Kościołem, to Kadłubek, powodowany emocjami,

odrzucał działania króla i uznał je za niezgodne z polską racją stanu.