Dworzanin polski

• Górnicki Łukasz •

• 1566 •

Zależność Dworzanina od humanizmu włoskiego

Dworzanin to dzieło nie w pełni oryginalne, wręcz przeciwnie – stanowi śmiałą przeróbkę Il Cortegiano Baltazara Castiglione. W Il

Cortegiano Castiglione zarysował portret doskonałego dworzanina, obeznanego z europejską kulturą, sztuką i obdarzonego

znamienitymi manierami. Przedstawiciele różnych środowisk, m.in. rycerstwa, kleru, dyplomacji, a także damy rozmawiają na

tematy dotyczące ludzkiego istnienia – miłości, polityki, problemów języka i uczuć, kreśląc wzorzec idealnego

humanisty–rezydenta dworu. Ów wzór dworzanina nie został pokazany bezpośrednio, lecz wypromował go klimat uczonej

rozmowy.

Problematyka i forma artystyczna

Górnicki dokonał przeszczepienia dzieła włoskiego na grunt rodzimy. Akcję przeniósł do Polski, lokując w jej centrum Polaków,

bohaterów uczonej dysputy. Akcja Dworzanina polskiego rozgrywa się w roku 1549 w willi biskupa krakowskiego Samuela

Maciejowskiego w Prądniku, niedaleko stołecznego Krakowa. Organizatorem uczonych rozmów był właśnie Maciejowski, chociaż

w dyskusji nie brał aktywnego udziału. Pozostałe postacie też nie są literackim wymysłem Górnickiego, lecz lokują się w

konkretnej rzeczywistości historycznej. W spotkaniu (które było literacką fikcją autora, przejętą z pierwowzoru) uczestniczyli

Stanisław Maciejowski – kasztelan lubelski, Stanisław Wapowski – postać utrwalona na kartach literatury przez m.in. Reja i

Kochanowskiego, Wojciech Kryski – sekretarz królewski i dyplomata oraz trzy mniej istotne osobistości – Andrzej Kostka,

Aleksander Myszkowski i Jan Derśniak. Kobiety – przeciwnie niż u Castiglione – w dyspucie nie brały udziału. Rozmowa

dotyczyła m.in. kultury języka i zasad dobrego wychowania (Kryski). Szczególnie interesująco potraktował rozmówca genealogię

języków słowiańskich, wywodząc pochodzenie języka polskiego ze wspólnej rodziny słowiańskiej. „Gra rozmowna” na temat

wzorca idealnego dworzanina-humanisty przerywana była licznymi anegdotami i facecjami (jest ich w tekście ponad sto). Bywalec

salonów powinien w idealny sposób zespalać cnoty duszy i ciała, piękna i dobra, w zgodzie z platońskimi normami etyki i kultury.

Taką formę człowieka doskonałego, Europejczyka–Polaka, dworzanina przedstawił Górnicki podążając torem wyznaczonym przez

Il Cortegiano Castiglione.