Droga donikąd

• Mackiewicz Józef •

• Londyn • 1955 •

Liczne epizody tej powieści J. Mackiewicz przedstawił najpierw w "Gońcu Codziennym" (1941) oraz w formie autobiograficznych

wspomnień w piśmie "Lwów i Wilno"(1947-1949).

Akcja Drogi donikąd rozgrywa się w czasie okupacji sowieckiej (17 VI 1940 - 22 VI 1941) na Wileńszczyźnie. Powieść, napisana

w konwencji realistycznej, opowiadana przez anonimowego narratora, składa się z trzech części, w których wątki polityczne

przeplatają się z obyczajowymi. Głównym bohaterem powieści jest Paweł - dziennikarz, który podczas okupacji sowieckiej

odmawia pisania do prasy komunistycznej i zostaje drwalem. Obserwuje postawy przyjaciół i znajomych, którzy wobec

sowieckiego komunizmu zmieniają poglądy i w rozmaity sposób uzasadniają swą uległość wobec przemocy. Reżyser teatralny

przerabia wymowę utworów na prosowiecką, nauczycielka stara się uczynić ideologię komunistyczną "bardziej polską", znajomi

Pawła nie chcą się już z nim spotykać - boją się o nowe posady. Jeszcze inni korzystają z historycznej okazji: stają się

"poputczykami" lub po prostu donosicielami. Bohaterem pierwszej części powieści jest przyjaciel Pawła, Karol, który z

antykomunisty staje się partyjnym agitatorem. Bohaterem drugiej jest inny przyjaciel Pawła, Tadeusz - nieprzejednany wróg

komunizmu, który ginie w pułapce (niektóre poglądy przez niego wypowiadane pojawiają się później w publicystyce Mackiewicza).

Wiosną 1941 r. Paweł jest świadkiem masowej deportacji miejscowej ludności, przeprowadzanej przez NKWD pod pretekstem

"usuwania elementów kontrrewolucyjnych". Wobec zagrożenia życia, Paweł furmanką ucieka w głąb puszczy, na skraju której

mieszkał.

Powieść Mackiewicza jest próbą opisania komunizmu stalinowskiego i odpowiedzi na pytanie "w co się wyrodzi kraj i ludzie, gdy

zostaną opanowani przez współczesny bolszewizm". Główną zasadą tego ustroju jest walka z człowiekiem jako jednostką wolną,

znajdującą oparcie w historii (tożsamość), religii (metafizyka) i własności prywatnej (niezależność). Komunizm jest narzucany

ludziom za pomocą terroru fizycznego i psychicznego, którego formę stanowi "skoncentrowane kłamstwo", niszczące język i

normy życia publicznego. Jego celem okazuje się zniszczenie spontanicznego życia jednostek i społeczeństw, a ludzie ze

strachu, rozpaczy lub naiwności próbują się do niego przystosować. Wyznacznikami komunizmu są w powieści Mackiewicza

nędza, nuda i wegetacja wśród absurdalnych ideologicznych dogmatów, a ich przeciwieństwem jest droga jako symbol wolności.

Tytuł Droga donikąd jest metaforą życia w komunizmie.

Opublikowana w 1955 r. powieść Mackiewicza była wydarzeniem literackim na emigracji: przetłumaczono ją na niemiecki (1962),

francuski i angielski (1962, 1964). Bardzo wysoko ocenili ją Cz. Miłosz i W. Zbyszewski, a po latach A. Wat, w Polsce krytykował

ją P. Jasienica. Pod względem tematycznym utwór Mackiewicza opowiada o "zdobywaniu władzy" przez bolszewików w Polsce,

dlatego w perspektywie historycznej należy go porównywać np. z Popiołem i diamentem Jerzego Andrzejewskiego oraz ze

Zdobyciem władzy i Zniewolonym umysłem Miłosza - a w perspektywie literackiej np. z Pożegnaniem jesieni i Nienasyceniem

Witkacego.

Kontynuacją Drogi donikąd jest powieść Mackiewicza Nie trzeba głośno mówić (1969). Liczne wątki, motywy i postacie z tych

utworów odnaleźć można w książkach wspomnieniowych Fakty. Przyroda. Ludzie oraz Droga Pani (1984).