Dolina Issy

• Miłosz Czesław •

• 1955 •

Wymiar osobisty

Dolina Issy przedstawia dzieje dojrzewającego chłopca, Tomasza (do 13 roku życia). Przebywał on pod opieką dziadków

Surkontów w polskim dworze na Litwie Kowieńskiej, nad Issą (Niewiażą). Powieść utrzymana jest w konwencji kroniki dzieciństwa

„odciętego” od świata. Zasadniczą sprawą jest tu rozpoznanie świata i jego tajemnic, docieranie do sensu zjawisk i do pokładów

własnej tożsamości. Dojrzewanie nad Issą kończy się rozpoznaniem porządku świata. Z jednej strony Tomasz dostrzega, iż żyć

mu wypadło „na pograniczu tego, co zwierzęce i tego, co ludzkie”, z drugiej zaś spotyka się z cierpieniem i śmiercią. Ubolewa i

nad cierpieniem, i nad śmiercią, ale akceptuje je jako cechy porządku, „w którym został umieszczony”.

Wymiar socjologiczny

Relacja kronikarza oscyluje między indywidualnymi doznaniami a poczuciem przynależności do zbiorowości. Kronikarz staje się

niejako monografistą Doliny i jej mieszkańców. Dolina – to dzika kraina lesistych brzegów rzeki i jezior, bagien i moczarów, teren

pierwszych urzeczeń i porażek myśliwskich Tomasza. Każdy z mieszkańców Doliny nosi w sobie jakąś tajemnicę, każdy poznał

smak cierpienia. Dzieje tych tak różnych ludzi stają się przesłanką do refleksji nad zagadką bytu („żyć to za mało”) oraz losu („nie

przeklinaj człowieku własnego losu, bo kto myśli, że ma cudzy, a nie własny los, zginie i będzie potępiony, nie myśl człowieku,

jakie mogłoby być twoje życie, bo inne byłoby – nie twoje”).

Powieść Czesława Miłosza ukazuje w poetycki sposób, że w okresie dojrzewania człowiek powinien wykształcić klarowny

stosunek do własnej tożsamości, rozpoznać porządek świata oraz uporać się myślowo z problemem nieuchronności śmierci.