Wyszukiwarka:
Artykuły > Wypracowania >

Cechy piœmiennictwa, jego działy i rodzaje





Cechy piœmiennictwa:

  • Ekspansja chrzeœcijaństwa i dominacja Koœcioła w życiu społeczno-kulturalnym warunkowały religijny charakter literatury jak i całej sztuki.
  • Anonimowoœć - poczucie godnoœci twórcy, jego wyjątkowoœci i sławy a nawet nieœmiertelnoœci, wykształcił dopiero renesans. Œredniowiecze natomiast ceniło chwałę samego dzieła wartoœciowanego głównie z punktu widzenia jego moralnej, religijnej i wychowawczej użytecznoœci.
  • Œredniowieczna praktyka twórcza nie tylko dopuszczała, ale wręcz doradzała korzystanie z nie swoich dzieł, wplatanie ich fragmentów do własnego utworu, łączenie ich w jedną nowo skomponowaną całoœć. Ważny był bowiem tylko końcowy efekt: dzieło o odpowiedniej wartoœci wychowawczej i poznawczej.
  • Dwujęzycznoœć. Obok literatury pisanej po łacinie, która była wówczas językiem uniwersalnym, powstawały dzieła w dopiero formujących się językach narodowych, które dopracowywały się do poziomu pozwalającego na wyrażenie tych wszystkich treœci, które mogły zostać wyrażone po łacinie.
  • Cechą charakterystyczną jest również fakt zatarcia granic pomiędzy tym, co dzisiaj nazywamy literaturą piękną a szeroko rozumianym piœmiennictwem. Do literatury zaliczano także kroniki, kazania, rozprawy teologiczne, mowy, traktaty polityczne.
  • Œredniowiecznej literaturze patronował także duch parenezy (zachęta ostrzeżenia, rada). To on powodował nasycenie utworów różnymi praktycznymi wskazówkami, a także zachęcał do tworzenia różnych, godnych do naœladowania wzorców osobowych.

2.Wzorce osobowe literatury; charakterystyka utworów, w których występują.

Ideał œwiętego i ascety
Okreœlał reguły życia pobożnego człowieka, który wyrzekając się dóbr doczesnej egzystencji, pokutą, ubóstwem i dobrymi uczynkami oraz ciągłą myœlą o Bogu przygotowywał się na œmierć, która powadzić miała do wiecznego zbawienia w niebie. Egzystencja ziemska ascety naznaczona była ciągła pamięcią o œmierci (memento mori), a jego życie podporządkowane było właœciwemu przygotowaniu się do godnego, chrzeœcijańskiego zgonu (ars moriendi - sztuka umierania). Opisywaniu żywotów œwiętych służyły utwory hagiograficzne składające się zwykle z takich samych częœci. Najpierw autor prosił siły wyższe o pomoc, czytelników o wyrozumiałoœć i wyjaœniał co skłoniło go do napisania dzieła. PóŸniej przedstawiał żywot œwiętego: cudownie zapowiedziane narodziny, cnotliwa młodoœć, œlub czystoœci, ucieczka od bogactwa, nadprzyrodzone zdolnoœci œwiętego, interwencje boskie w jego sprawie, jego asceza i umartwianie się. W końcu następuje œmierć męczeńska, której towarzyszą liczne cuda. Czasami dodawane jeszcze były cuda wokół relikwii.

Ideał władcy
Okreœlał przymioty charakteryzujące doskonałego monarchę rządzącego państwem, a więc odwagę, walecznoœć, mądroœć, wiernoœć wobec Boga i religii chrzeœcijańskiej oraz sprawiedliwoœć i troskę o poddanych. W literaturze przykładem takiego władcy jest Bolesław Chrobry opisany przez Galla Anonima w Kronikach.

Idealny rycerz
Był człowiekiem odważnym, bohaterskim, walecznym, kierującym się honorem. Wierny wobec przyjaciół i damy swego serca za najwyższe wartoœci uznawał służbę Bogu, królowi i ojczyŸnie oraz œwiętą walkę w obronie chrzeœcijaństwa. Idealnych rycerzy wychwalano w pieœniach (chansons de geste) oraz w romansach rycerskich. Najbardziej wyrazistą realizacja ideału rycerza jest tytułowy bohater Pieœni o Rolandzie.

3. Œredniowieczne formy teatralne.

Misteria
Misteria to sztuki dramatyczne prezentujące najczęœciej jakiœ fragment historii biblijnej. Konstruowane były z myœlą o ukazaniu znanej powszechnie historii jako wielkiego dramatu chrzeœcijańskich dziejów ludzkoœci. Początek owego dramatu upatrywano w upadku człowieka, punkt kulminacyjny w odkupieniu a koniec w mającym nadejœć sądzie ostatecznym. Dlatego każda sztuka była przez odbiorców kojarzona zarówno z wydarzeniami wczeœniejszymi jak i póŸniejszymi. Przekonanie o doniosłoœci wszystkich wydarzeń opisanych w Biblii powodowało równe traktowanie wszystkich wystawianych scen, bez ich hierarchizowania. Sztuki misteryjne grywali wyłącznie mężczyŸni, najczęœciej z poszczególnych cechów zawodowych. Scena była zbudowana tak, że wszystkie elementy jej przestrzeni były pokazywane jednoczeœnie, niezależnie od tego, kiedy przychodził czas ich "ogrania". Oczywistoœć takiej inscenizacji (symultanicznoœci) wynikała z wiedzy o boskiej naturze czasu, gdzie nie ma różnicy pomiędzy przeszłoœcią, teraŸniejszoœcią a przyszłoœcią. Do naszych czasów nie dotrwał żaden polski œredniowieczny dramat misteryjny.

Dramaty liturgiczne
Do dnia dzisiejszego zachowały się natomiast krótkie, łacińskie dramaty liturgiczne (z 1 poł. XII w.) wystawiane w koœciołach w œwięto wielkanocne. Były to wplecione w obrzęd nabożeństwa sceny prezentujące przybycie trzech Marii do grobu już zmartwychwstałego Jezusa.

Moralitety
Skierowaniu człowieka na właœciwą drogę służyły sztuki zwane moralitetami. Pierwotnym bohaterem moralitetów był po prostu człowiek usytuowany pomiędzy niebem a piekłem, dokonujący wyboru odpowiedniej linii życia, toczący wewnętrzną walkę między siłami dobra i zła. Walka była wyobrażana z pomocą alegorii. Jej koniec w zależnoœci od dokonanego wyboru był wieńczony nagrodą lub karą.

4. Œredniowieczne poglądy filozoficzne.

Scholastyka
Postawa scholastyczna. Wedle niej dla poznania prawdy potrzebna jest i wiara i rozum. Z jednej strony zrozumienie jest wyższym stopniem poznania niż œlepa wiara. Z drugiej wiara wyprzedza zrozumienie i jest dlań normą. Rozum nie jest instancją, która mogłaby sprawdzać prawdy wiary. Zadaniem rozumowania jest nie sprawdzać ale uzasadniać wiarę; nie dochodzić do prawdy, lecz prawdę objawioną objaœniać. Reguły i normy poprawnego myœlenia i rozumowania przejęła schoastyka z logiki Arystotelesa.

Augustianizm
Œw. Augustyn położył podwaliny pod nową chrzeœcijańską filozofię. Wola miała dlań pierwszeństwo nad rozumem. Augustyn widział Boga jako nieskończonego, a œwiat jako twór nadprzyrodzony i dzieło łaski. Pojmowanie Boga jako nieskończonego sprawiało, że œwiat musiał się wobec Niego wydać znikomy i że powstał skrajny dualizm Boga i œwiata. Koncepcja filozoficzna Augustyna był oparta na większym zaufaniu do woli, wiary, miłoœci i łaski niż do rozumu i doœwiadczenia. Augustyn głosił, że znane są prawdy wieczne niezależne od doœwiadczenia, wierzył w doktrynę miłoœci i łaski. Pojmował dzieje ludzkoœci jako zmaganie się dobra i zła. Ujmował człowieka jako istotę filozofującą, która rozważa swoją obecnoœć w œwiecie i czasie, swe niejasne położenie gdzieœ pomiędzy aniołami a zwierzętami. Takie umiejscowienie człowieka rodziło nieustające wewnętrzne rozdarcie.

Tomizm
Œw. Tomasz z Akwinu twierdził, że przeznaczony człowiekowi szczebel hierarchii jest dlań właœciwy, przewidziany i naturalny. Człowiek musi się starać sprostać swojej woli, walcząc z pokusami upadku, który prowadzi do wynaturzenia istoty i powołania. Istniał dualizm między Bogiem a œwiatem, między bytem absolutnym a względnym. Bronił on jednoœci ludzkiej natury i przeciwstawiał się rozrywaniu ciała i duszy. Był przekonany, że wszelka wiedza pochodzi z doœwiadczenia. Był przekonany o wyższoœci ogółu nad jednostką - przeciwstawiał się indywidualizmowi. W poznaniu i działaniu pierwszeństwo miał intelekt, w przeciwieństwie do teorii œw. Augustyna.

Franciszkanizm
Œw. Franciszek z Asyżu zapoczątkował wielki ruch odnowy moralnej w œwiecie pełnym okrucieństwa. Głosił program wiary radosnej, prostej, płynącej z wszechogarniającej miłoœci do œwiata i całego stworzenia, miłoœci poddanej ewangelicznym nakazom miłosierdzia, ubóstwa, braterstwa.

5. Znaczenie językowe zabytków œredniowiecznych na przykładzie Bogurodzicy.

Bogurodzica to najdawniejsza polska pieœń religijna. Jej najstarszy przekaz, opatrzony nutami pochodzi z roku 1407. Ta najstarsza, dwustrofowa częœć utworu odznacza się najwyższym kunsztem artystycznym i uważana jest za arcydzieło polskiej poezji œredniowiecznej. Jest to prawdopodobnie oryginalne rodzime dzieło, które zyskało wielką popularnoœć pozakoœcielną stając się "pierwszym hymnem narodowym Polski". Kompozycja utworu (porządek wezwań, próœb modlitewnych) i jego intelektualny charakter przypomina porządek naukowego traktatu godzącego (zgodnie z wymogami scholastyki) prawa wiary i rozumu. Maria, Chrystus, Bóg i Jan Chrzciciel tworzą zespól czterech osób, więc liczbę znaczącą symbolicznie, bo odnoszoną do kwadratu cnót (męstwo, sprawiedliwoœć, umiarkowanie, rozsądnoœć).

Bogurodzica jest jednoczeœnie jednym z najstarszych zabytków języka polskiego. Można w niej odnaleŸć archaizmy leksykalne (Bogurodzica - Boga rodzica, gospodzin - pan, przebyt - przebywanie), fonetyczne (formy bez przegłosu: zwolena, słowiena), fleksyjne (użycie mianownika w funkcji wołacza), składniowe (składnia bezprzyimkowa).

W pieœni występują rymy wewnętrzne i końcowe. Wiersz œredniowieczny, tzw. zdaniowo-rymowy, którego przykładem jest Bogurodzica, nie przestrzegał jednakowego rozmiaru sylabicznego w każdym wersie, jakkolwiek wykazywał tendencję do jego wyrównywania. Rymy uwydatniały zakończenia wersów - klauzule. Jednak wyrazistoœć klauzul wynikała przede wszystkim stąd, że w każdym wersie zamykała się odrębna jednostka składniowa - pojedyncze zdanie lub jednorodny człon zdaniowy wypowiadany z różną intonacją : wznoszącą lub opadającą..

Dwóm najstarszym strofom Bogurodzicy towarzyszy zarazem najstarsza melodia pieœni œpiewana chóralnie, jednogłosowo, bez akompaniamentu instrumentalnego.

6. Wymień 6 zabytków piœmiennictwa w języku polskim i opisz je.

  1. Bogurodzica - patrz p.6
  2. Legenda o œwiętym Aleksym - pochodzi z 1454 roku, jest to niekompletny, wierszowany przekład z o wiele starszego oryginału łacińskiego lub francuskiego. Jest to typowy przykład liieratury hagiograficznej. Wstępuje tu również jeden ze wzorców osobowych epoki œredniowiecza - asceta. Główny bohater, jedyny potomek książęcego rodu, już za młodu przewyższał swymi cnotami chrzeœcijańskimi swych rodziców. W noc poœlubną uciekł z domu, rozdając swój majątek i dobrowolnie udając się na tułaczkę. Praktykowane przez niego umartwienia były tak skrajne, że w jego sprawie interweniowała nawet Matka Boska. W końcu umarł jako żebrak pod schodami własnego domu. Jego œmierci towarzyszyły liczne cuda. Niestety nie znamy zakończenia legendy, gdyż odnalezione rękopisy są niekompletne.
  3. O zachowaniu się przy stole - Jest to najstarszy œwiecki wiersz w polskiej literaturze. Powstał prawdopodobnie około roku 1415, autorem jest Przecław Słota. Jest to najdawniejszy ze znanych wierszy obyczajowo-dydaktycznych, swego rodzaju podręcznik savior-viver'u. Autor znający obyczaje dworskie i biesiadne Zachodu próbował tę wyższą kulturę bycia zaszczepić współczesnym sobie Polakom. Za podstawy rycerskiej etykiety uważa reguły obowiązujące w trakcie uczt oraz kult kobiety.
  4. Satyra na leniwych chłopów - jest to utwór anonimowy, najstarsza satyra w języku polskim. Tekst powstał w II połowie XV wieku. Pisany z punktu widzenia szlachcica oœmiesza chłopskie sposoby uniknięcia pracy. Oskarża chłopow o lenistwo, obłudę, brak zdyscyplinowania, umyœlnie niewydajną pracę, która przyczynia się do osłabienia pańskich plonów. Autor kontrastuje pozornie pozytywny obraz potulnego i prawego chłopa z chytroœcią jego charakteru.
  5. Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Œmiercią - jest to najdłuższy polski wiersz œredniowieczny - liczy prawie 500 wersów. Pochodzi z lat szeœćdziesiątych XV wieku. Utwór jest zbudowany na zasadzie dialogu Mistrza ze Œmiercią. Œmierć odpowiada na pytania roztaczając obraz swej potęgi i panowania nad wszystkim, co żyje . Œmierć jawi się jako wielka znawczyni człowieka i jego obyczajów charakterystycznych dla każdego zawodu i stanu. Stąd satyryczny i moralizująco-dydaktyczny ton utworu. Szczególnie brutalny realizm (ukazanie Œmierci jako rozkładającego się trupa) i ukonkretnienie idei œmierci wynikały z chęci dotarcia do masowego odbiorcy, który był wrażliwy na obraz, personifikację a nie na czysto teoretyczne rozważania.
  6. Posłuchajcie bracia miła - utwór ten, arcydzieło polskiej liryki œredniowiecznej, reprezentuje gatunek wypowiedzi lamentacyjnej, tzw. skargi, żalu. Bolejąca Matka stojąca pod krzyżem katowanego syna to motyw doœć powszechny w literaturze europejskiej. Monolog Marii uwydatnia przede wszystkim ludzki wymiar matczynego cierpienia, jego skalę uczuciową. W utworze tym zwracają uwagę wyraŸne opozycje czasowe (przeszłoœć i doœwiadczana teraŸniejszoœć) oraz przestrzenne (sfery: ziemska i ponadziemska).
  7. Psałterz floriański - był to kodeks zawierający psalmy w trzech językach: po łacinie, niemiecku i polsku. Był to dar zakonników z jednego ze œląskich klasztorów dla Jadwigi. Psałterz mógłby być dziełem bardzo ważnym ze stanowiska literackiego, niestety tłumacz psalmów poprzestał na posłużeniu się wczeœniejszym przekładem czeskim. Niemniej jednak jest to jeden z najobszerniejszych zabytków języka polskiego.
  8. Kazania œwiętokrzyskie - napisane w pierwszej połowie XIV wieku są nieco młodsze od Bogurodzicy. Te krótkie teksty mają niezmierna wagę, gdyż i ich formy językowe jak i pisownia reprezentują epokę starszą niż wszystkie inne rękopisy polskie.
  9. Kazania gnieŸnieńskie - jest to dziesięć kazań w języku polskim, ułożonych na przełomie wieku XIV/XV, które wraz z setką kazań łacińskich wypełniają jeden z kodeksów. Ich treœć w stosunku do kazań œwiętokrzyskich jest wzbogacona o legendy, baœnie i różnego rodzaju powiastki.

7. Architektura œredniowieczna - cechy.

Romański
Formy stylu romańskiego wytworzyły się na terenie dzisiejszej Francji i Włoch, a póŸniej przeniknęły do całej Europy, w tym i do Polski. Proces wykształcenia się ostatecznej formy stylu przebiegał w różnych krajach rozmaicie, a charakter obronny wyraŸnie wpłynął na ukształtowanie bryły , jej otworów i wież. Początkowo wznoszono koœcioły jednonawowe, podłużne, następnie trójnawowe bazylikowe, o masywnych i surowych œcianach z kamienia wapiennego, piaskowca lub granitu. Gdy wykorzystywano cegłę była ona układana w sposób dwa wózki i główka. Koœciół często posiadał dwie wieże, mające służyć do celów obronnych. Cechą charakterystyczną był fryz arkadowy, czyli poziomy, ozdobny pas składający się z szeregu małych arkad, biegnący pod okapem frontowych elewacji. Wejœcia główne ozdabiano budując portale. Zarówno portale jak i kolumny wewnątrz budynków były bogato zdobione płaskorzeŸbami. Nad portalem spotyka się często małe okno koliste - rozetę. Okna były bardzo małe, czasami ozdabiane witrażami.

Gotyk
Ta sztuka architektoniczna powstała we Francji i rozpowszechniła się w całej Europie. Cechą charakterystyczną gotyku jest przewaga elementów pionowych i udoskonalenie techniki stosowania sklepień. Charakterystyczne są sklepienia krzyżowe oraz ostre zakończenia łuków. Możliwoœć budowania wysokich konstrukcji i skomplikowanych sklepień wynikała z faktu, że lepiej poznano grę sił jaka zachodzi wewnątrz budowli. Mimo to w budowlach gotyckich nadal widać przewagę elementów konstrukcyjnych nad dekoracyjnymi. Dekoracyjne, wysokie okna wypełnione witrażami zajmują przestrzenie pomiędzy przyporami. Budowa przypór wynikała z faktu, że nadal nie potrafiono dokładnie wyliczyć potrzebnej gruboœci œcian oraz z wielkiej wysokoœci budynków - przypory zabezpieczały po prostu osłabione potężnymi otworami okiennymi œciany przed zawaleniem. Materiałem budowlanym obok kamienia w większoœci przypadków była cegła dla ornamentyki przeplatana pasami z cegieł glazurowanych. Cegła była układana w sposób wózek-główka.