Boski Juliusz

• Bocheński Jacek •

• 1961 •

Dla narratora Boskiego Juliusza fakt historyczny nie posiada waloru czegoś raz na zawsze ustalonego i wyjaśnionego. Stanowi

zwykle punkt wyjścia do dywagacji. Konkret psychologiczny odgrywa w tej prozie rolę istotniejszą niż konkret historyczny czy

obyczajowy. Kategorie psychologiczne stają się też wyznacznikami rozdziałów (Okrucieństwo, Łaska, Miłość, Nienawiść).

Zamiast o zasadzie historycznego weryzmu trzeba tu raczej mówić o zasadzie historycznego prawdopodobieństwa, o

poszukiwaniu analogii między wydarzeniami antycznymi a wydarzeniami współczesnymi (krytycy twierdzą, że ta książka o

Cezarze jest zarazem książką o Hitlerze i o Stalinie). Rozważania o Cezarze snuje narrator–antykwariusz, człowiek od

dzieciństwa zafascynowany starożytnością. Gromadzi on zapiski o Cezarze, by następnie przygotować z nich podręcznik dla

miłośników boskości. Takie założenie narracji powoduje, że psychologiczny komentarz do portretu konkretnej postaci historycznej

skłonni jesteśmy uznać za model pewnego sposobu sprawowania władzy. O polityce mówi się przecież językiem symboli, bo

potwierdzają one istnienie pewnego porządku w tej dziedzinie. Postać Cezara bez wątpienia należy do świata symboli – jako homo

politicus Cezar uosabia system rządów autorytarnych.

W postaci Cezara antykwariusz ukazuje człowieka, który od początku swej publicznej aktywności określił cel oraz ustalił

hierarchię środków do niego prowadzących. Zamierzał zdobyć władzę i utrzymać najwyższy polityczny prestiż. Zapiski

antykwariusza dowodzą trwałości mechanizmów politycznych, ale i trwałości zasad moralnych. Narrator zderza dwie postawy:

kultowi Cezara przeciwstawia prawo do niezależności, głoszone przez Katona Młodszego Utyceńskiego. Bezkompromisowy Kato

potrafi wyżłobić rysę w spiżowym wizerunku jedynowładcy. I chociaż Cezar zwycięża Katona politycznie, to moralnie przegrywa,

nie jest bowiem w stanie wymazać ze świadomości współczesnych i potomnych ani pamięci o Katonie, ani reprezentowanych

przezeń wartości. W tej sytuacji tkwi zapowiedź innej prawidłowości politycznej – nieuchronnego rozpadu boskiego wizerunku

wodza. W konfrontacji postaw Cezara i Katona ujawnia się z całą wyrazistością antagonizm polityki i moralności.

"Usiłowałem jak gdyby dokonać przekładu świadomości Rzymianina na świadomość Europejczyka moich czasów" (J.Bocheński).