Bohiń

• Konwicki Tadeusz •

• 1987 •

Tytułowa Bohiń jest nazwą niewielkiego mająteczku na Wileńszczyźnie, w którym korzystając z gościnności hrabiego Platera

gospodarują Michał Konwicki i jego córka Helena, pozbawieni własnego majątku wskutek represji po powstaniu 1863. Michał

Konwicki po klęsce insurekcji styczniowej świadomie wybrał milczenie, postanowił nie komunikować się ze światem za

pośrednictwem słów do czasu odzyskania przez Polskę niepodległości. W dzień – milcząc – prowadzi gospodarstwo, nocami –

krzycząc – dokonuje rozrachunków z żoną i historią.

Jak to w polskiej powieści – polityka i nieszczęśliwa miłość

Podstawą fabuły jest wątek miłosny – dzieje niezwykłego romansu między nie znaną pisarzowi babką, Heleną Konwicką,

trzydziestoletnią szlachcianką, a Żydem z Bujwidz, Eliaszem Szyrą, postacią bardzo tajemniczą, o właściwościach

nadprzyrodzonych. W biografii Eliasza – budowanej wedle ironicznie potraktowanych schematów literatury romantycznej – zawiera

się skrót typowego dziewiętnastowiecznego życiorysu patriotycznego. Miłość do Heleny rodzi w nim poczucie polskiego

patriotyzmu, uczestniczy w powstaniu 1863, zostaje zesłany na Syberię, ucieka i trafia do Paryża, prosto w wir walk

rewolucyjnych 1871, ucieka spod szubienicy, przebywa w Hamburgu, zamierza udać się do Ameryki, gdzie przebywają jego

rodzice, ale kapitan statku, którym płynie, wywozi pasażerów jako przymusowych osadników do Australii. Po kilku latach Eliasz

wraca do Polski, do Heleny. Nie dochodzi do ślubu. Eliasz znika, a Helena spodziewa się dziecka. Michał Konwicki zostaje

aresztowany. Zastrzelił bowiem „wywrotowca” Eliasza Szyrę, w którym widział personifikację złych mocy. Odzywa się wówczas

do córki (po raz drugi, każdorazowo w związku z osobą Eliasza), prosząc o przebaczenie.

Jak to w polskiej powieści – Rosjanie, Żydzi, Kresy

Równocześnie rozwija się w powieści wątek działań konspiracyjnych. Isprawnik Dżugaszwili nieustannie tropi kryjących się w

lasach byłych powstańców-konspiratorów. Ma informatora w osobie Rosjanina Korsakowa, który za swe zasługi otrzymał

skonfiskowany Konwickim majątek Miłowidy. Korsakow (przez pewien czas towarzyszy mu młody Rosjanin o nazwisku Puszkin,

rzekomo syn sławnego poety) czuje się źle wśród Polaków, toteż stara się usposobić ich przychylnie życzliwością bądź

podporządkować groźbą i szantażem. Ważną i znaczącą postacią jest spowiednik Heleny i jej przyjaciel – ksiądz Siemaszko,

kolekcjoner ludowych pieśni białoruskich, obrońca – wbrew stanowisku władz – białoruskiej narodowości, podejrzany o sprzyjanie

konspiratorom.

Autobiograficzny film prozą

W Bohini pojawiają się tak znamienne dla prozy Konwickiego motywy autobiograficzne. Akcja powieści toczy się w domowym

pejzażu poety, w kraju lat dziecinnych, odtwarzanym przez pamięć i nostalgię, który skutkiem tego uzyskuje niekiedy wręcz

baśniową aurę. W narracji współwystępują czas współczesny i czas historii. Odległe płaszczyzny czasowe łączy postać narratora

tożsamego z autorem, kreatora obydwu światów. Narrator ten ma nieograniczone kompetencje i nieograniczoną wiedzę.

Charakterystyczne jest nasycenie narracji (układającej się w ciąg przepływających obrazów filmowych) licznymi dygresjami

osobistymi, intymnymi wyznaniami i czytelnymi aluzjami politycznymi.

Zza romansowanej fabuły, zza rekonstrukcji domniemanych losów babki i wręcz ekshibicjonistycznego odsłaniania własnego

rodowodu (z powieści czytelnik dowiaduje się wszak, iż przodek autora był nieślubnym dzieckiem Żyda i szlachcianki) wyłaniają

się paradoksy narodowej historii oraz ponury i przygnębiający, ale przejmująco prawdziwy, portret Polaków: „narodu

wiatrogłowych”, „politycznych Don Kichotów”, których „cnoty są (... ) teatralne”.