Wyszukiwarka:
Artykuły > Studia >

Badania ankietowe




Badania ankietowe CHARAKTERYSTYKA BADAŃ ANKIETOWYCH Badania ankietowe stosuje się najczęściej w celu możliwie szybkiego przeba¬dania bardzo licznych zbiorowości. Polegają one na swoistym typie wywiadu — mianowicie na wywiadzie pisemnym, w którym istotną rolę odgry¬wa właśnie ankieta Jest to wywiad bardziej oszczędny ze względu na czas i środki, niż wywiad ustny, omówiony w poprzednim rozdziale. Przeprowadzający badania tego typu zamiast organizowania spotkań i odby¬wania czasochłonnych rozmów z każdym z respondentów z osobna, może znacznie szybciej przebadać nawet liczną zbiorowość, rozprowadzając albo rozsyłając odpowiednią ilość ankiet, jakie są następnie wypełniane bez jego udziału. Bowiem ankietę — w przeciwieństwie do kwestionariusza, jaki sto¬suje się w skategoryzowanym wywiadzie ustnym — wypełnia respondent, a nie badający. Rola badającego przy zbieraniu danych tą metodą ogranicza się więc do opracowania odpowiedniej ankiety; wyboru osób, które zamierza się poddać badaniom; rozprowadzania ankiet, wskazania sposobu ich zwrotu oraz zebra¬nia zwróconych ankiet. Oczywiście analiza zebranych ankiet jest sprawą dalszą i nie zawsze jest dziełem tych osób, które rozprowadzają i zbierają ,ankiety, czyli tzw. ankieterów. Zasadnicza rola w tych badaniach przypada zatem niewątpliwie ankiecie, ponieważ jej jakość rzutuje w sposób istotny na jakość danych, uzyskiwanych przy jej pomocy1. Bezosobowy charakter ankiety, standardowe pytania, jakie są w niej zawarte, ich kolejność nie tylko ułatwiają opracowanie danych, ale oddziaływają także w określony sposób na respondenta, skłaniając go do re¬fleksji nad problemami, podjętymi w badaniach. Zauważmy też, że zapewniona w ankiecie anonimowość wypowiedzi sprzyja o wiele bardziej szczerym wynurzeniom respondentów niż nawet wywiady prze¬prowadzone w cztery oczy, ponieważ w tego rodzaju wywiadach występuje także pewne skrępowanie zwłaszcza przy pytaniach drażliwych, dotyczących spraw intymnych itp. Pomimo pewnych, niewątpliwych zalet badań ankietowych, mają one również swoje słabe strony, w porównaniu z wywiadem ustnym2. Zwróćmy uwagę przynajmniej na niektóre z nich: a. W bezpośrednich rozmowach można uwzględnić indywidualne różnie respondentów, natomiast w badaniach ankietowych jest to niemożliwe. Trudno byłoby dostosować ankietę do każdego z bliżej nieznanych nam respondentów. b. W każdej zbiorowości istnieje poważny odsetek ludzi, którzy z różnych przyczyn nie są w stanie wypełnić należycie ankiety. Odsetek ten będzie t; wyższy, im bardziej złożoną jest dana ankieta. Przyczyn tego zjawiska j oczywiście wiele. Nie można m.in. zapominać także o tym, że wiele ludzi, i nawet wykształconych, ma pewne trudności w pisemnym formułowaniu swych myśli i na skutek tego przejawiają po prostu niechęć do wypełniania wszystkich ankiet. Rozmawiać można natomiast w zasadzie z każdym przystosowując się do jego poziomu. I każdy może w bezpośredniej rozmowie wypowiedzieć mniej czy bardziej precyzyjnie swoje myśli oraz wyrazić swoje uczuć w stosunku do poruszanych problemów. c. Nawet w najbardziej starannie opracowanej ankiecie oprócz pytań jednoznacznych występują też takie, które mogą wywoływać różne skojarzeń u poszczególnych osób, a tym samym powodować rozbieżności w ich interpretacji oraz w odpowiedziach. Oczywiście w wywiadzie ustnym istnieje zawsze możliwość doraźnego wyjaśniania wszelkich nieporozumień dotyczący c pytań, nie mówiąc już o tym, że badający ma też możliwość kształtowani odpowiedniej atmosfery jego przebiegu. d. Badający w wywiadzie ustnym może nie tylko notować co responder mówi, ale również jak mówi, zwracając uwagę na jego gesty, mimikę itp. prze jawy uczuć. Badania ankietowe takich możliwości nie stwarzają, gromadzą dane głównie o charakterze ilościowym. Dlatego też z faktu, że pewna liczb; respondentów ankiety odpowiedziała np. „tak", nie mamy jeszcze wystarczających podstaw, aby wnioskować o ich jednomyślnej aprobacie, jeżeli nic alb( niewiele wiemy o tym, czy wszyscy, którzy w ten sposób odpowiedzieli, uczy¬nili to z równym zaangażowaniem i kierowali się tymi samymi motywami Jednogłośność nie jest równoznaczna ani z jednomyślnością, ani z jednolitym zaangażowaniem uczuciowym. e. Istotną słabością badań ankietowych jest to, że duży odsetek spośród roze¬słanych czy rozprowadzonych ankiet w inny sposób, po prostu przepada i z tym faktem trzeba się poważnie liczyć przy badaniach tego typu. Szczególnie duży odsetek ankiet nie wraca, gdy korzystamy z tzw. ankiet pocztowych. a. Właściwy dobór instytucji firmującej badania, jakie wymienia się w an¬kiecie. Trzeba bowiem pamiętać o tym, że stopień autorytetu i prestiżu danej sytuacji w konkretnym środowisku, w jakim chcemy przeprowadzić badania ankietowe, wpływa zawsze na ich powodzenie. Najlepiej korzystać zatem z „szyldu" takich instytucji, które są najbardziej akceptowane i budzące zau¬fanie w danym środowisku. Jeżeli do ankiety dołączamy list towarzyszący, to powinien być on uprzej¬my w treści i formie, a ponadto zawierać takie argumenty uzasadniające potrzebę danych badań, jakie mogą się liczyć w danym środowisku. b. Staranne zaaranżowanie badań, a więc dbałość o właściwy dobór respondentów, sposób i miejsce rozprowadzenia i zbierania ankiet itp. c. Poprawne pod względem metodologicznym opracowanie ankiety. Nale¬ży przy tym pamiętać, że nawet najstaranniej przygotowana ankieta nie po¬winna być za długa, czyli tak opracowana, aby wymagała od badającego zbyt wiele czasu i mogła go znużyć w trakcie wypełniania. Dobra ankieta powinna być tak opracowana, aby była łatwa do wypełnienia. Na podstawie dotychcza¬sowych doświadczeń badawczych zauważono, że w badaniach ankietowych nie tyle ankieter musi być mądry, co właśnie sama ankieta. TYPY ANKIET STOSOWANYCH W BADANIACH SPOŁECZNYCH Stosowane w badaniach ankiety możemy dzielić na podstawie różnych zasad. Ze względu np. na sposób rozprowadzenia ankiet wyróżniamy ankie¬ty: a) środowiskowe, czyli bezpośrednio rozprowadzane przez ankietera w danym środowisku, np. wśród uczniów klasy, wśród pracowników okre¬ślonego wydziału itp.; b) prasowe, tzn. zamieszczone na łamach gazety lub czasopisma albo też dołączone do nich; c) pocztowe, czyli takie, które badający rozsyła przez pocztę na adres po¬szczególnych osób wybranych do badań, jak to ma miejsce przy badaniach reprezentacyjnych. (Zob. 4.3) Każda z wymienionych rodzajów ankiet ma sobie właściwą przydatność w badaniach społecznych. Ankietę środowiskową można stosować w tych wszystkich przypadkach, kiedy osoby badane są skupione w jednym miejscu, np. na terenie zakładu pracy. Bezpośrednie rozprowadzenie ankiety, przez prowadzącego badania lub osoby pomagające, gwarantuje szybkość jej dotar¬cia do potencjalnego respondenta, ale nie przesądza o tym, czy na pytania w niej zawarte — osoba, która ją otrzyma — odpowie w pełni lub choć częściowo. Z praktyki wiadomo jednak, że zwroty wypełnionych ankiet tego typu są dość duże. Ważną sprawą przy posługiwaniu się omawianą ankietą je: takie zorganizowanie jej zwrotów, aby nikt z respondentów nie był narażony na to, że jego poglądy zostaną ujawnione osobom postronnym. Respondent jeszcze przed wypełnieniem ankiety powinni więc być powiadomieni o tym w jaki sposób mają zwracać ankiety, a sposób ten powinien być tak pomyślany, aby gwarantował im anonimowość. Ankietę prasową, podobnie jak i pocztową, stosuje się w tych sytuacjach, gdy badani są rozproszeni na rozległym terenie. Z uwagi na to, że tego rodzaju ankieta nie powoduje wielkich kosztów związanych z jej drukiem oraj rozprowadzeniem, może być ona stosowana w dużych ilościach, np. odpowia¬dających nakładowi danej gazety. Nadaje się więc szczególnie do przeróżnych sondaży opinii czytelników itp. badań. Natomiast ankieta pocztowa wiąże się z większym nakładem sił i środ¬ków, co niestety nie jest doceniane przez respondentów i wskaźnik zwrotów tego rodzaju ankiet jest na ogół niski. Stąd też efektywność badawcza ankiet pocztowych jest niewielka. Oprócz wymienionych typów ankiet możemy wyróżnić także ankiety: jawne i anonimowe. Jawnymi nazywamy wszystkie takie ankiety, jakie są bądź imienne, bądź też mogą jednoznacznie wskazywać na osobę respondenta ze względu na za¬warte w nich pytania, np. pytania o zawód ojca, miejsce urodzenia, miejsce pracy itp. Anonimowymi nazywamy z kolei ankiety, które nie tylko nie są podpisy¬wane, ale ponadto nie zawierają żadnych takich pytań, jakie by mogły ujaw¬nić osobę respondenta, gdyby na te pytania odpowiedział. Pomijanie tego drugiego warunku, jaki musi być spełniony, aby ankieta była rzeczywiście anonimowa nie należy do rzadkości, zwłaszcza w ankietach opracowanych przez mniej doświadczonych badaczy. Ze względów etycznych nie dopuszczalne jest oczywiście zapewnianie badanych, że ankieta jest anonimowa, wtedy, gdy nie spełnia ona omawianego warunku, czyli zawiera pytania, jakie mogą ujaw¬nić kto jest respondentem. WYMOGI METODOLOGICZNE BADAŃ ANKIETOWYCH 7.3.1. Zasady opracowania ankiety Opracowanie ankiety jest bardzo ważnym przedsięwzięciem przygotowawczym w badaniach omawianego typy. Wiadomo bowiem o tym, że tylko metodolo¬gicznie poprawnie opracowana ankieta może stać się pożytecznym narzędziem badawczym. Zwróćmy również uwagę na ten fakt, że byle jak opracowana ankieta, tzn. nie licząca się z wymogami metodologicznymi, nie jest po prostu godnym zaufania narzędziem metodologicznym. Przystępując do opracowania ankiety należy odpowiedzieć sobie co naj¬mniej na następujące pytania: a) z jakich elementów powinna składać się ankieta, jaką chcemy się posłużyć w zamierzonych badaniach; b) jaką formę i treść powinny mieć poszczególne jej elementy oraz c) jaki wygląd zewnętrzny powinna mieć dana ankieta. Przyjrzyjmy się bliżej problemom zawartym w powyższych pytaniach. Struktura ankiety W ankiecie należy unikać wszystkiego, co nie jest konieczne ze względu na cele, jakie chcemy osiągnąć przy jej pomocy. Należy więc dbać usilnie o to, aby ankieta była narzędziem w pełni funkcjonalnym. Koniecznymi elementami każdej w zasadzie ankiety stosowanej w bada¬niach społecznych są: 1) informacja o instytucji firmującej badania; 2) zwięzła informacja o celu, jakiemu ma służyć ankieta; 3) dodatkowe wyjaśnienia, których charakter zależy od rodzaju ankiety; może tu wchodzić w grę np. uzasadnienie wyboru danego respon¬denta, a wówczas posługujemy się dajmy na to słowami jakie zapewne zyskają jego przychylność: „...biorąc pod uwagę pana (i) aktywność spo¬łeczną liczymy na pozytywny stosunek do naszych badań. .."; w przypadku np. ankiet anonimowych — wyraźne podkreślenie tego faktu; podzięko¬wanie respondentom za trud związany z wypełnianiem ankiety; określenie sposobu zwrotu ankiety itp. sprawy; 4) pytania, odnoszące się do celów dla jakich daną ankietę sporządzono. Możemy wyróżnić pytania dotyczące badanego problemu oraz odnoszące się do respondenta, które należy umieszczać na końcu ankiety. Chodzi po prostu o to, aby nie rozpoczynać ankiety od pytań odnoszących się do spo-łeczno-demograficznych właściwości respondenta; 5) instrukcje dotyczące tego, jak odpowiadać na poszczególne pytania, czasem wystarczają bardzo lakoniczne wskazania typu: „niepotrzebne skreś¬lić" czy „stosowne podkreślić" itp., ale niekiedy konieczne są też bardziej szczegółowe pouczenia. Forma i treść ankiety Forma i treść poszczególnych elementów ankiety powinna najogólniej uwzglę¬dniać zarówno charakter danej ankiety, jak też właściwości potencjalnych respondentów, np. stopień dojrzałości intelektualnej, przywiązanie do trady¬cji, obowiązujące w środowisku badanych zasady grzecznościowe itp. cechy. Nieco więcej miejsca poświęcimy pytaniom stawianym w ankiecie. Należy tu zwrócić uwagę przede wszystkim na następujące zagadnienia: 1. Jeżeli pytania mają być rzeczowe, to powinny być formowane na podsta¬wie znajomości problemów, których dotyczą. Trzeba o tym pamiętać, że takie pytania, które w odczuciu respondenta są nierzeczowe czy naiwne nie skłaniają go wcale do poważnego traktowania danej ankiety, ani też badającego. 2. Pytania powinny być tak formowane, aby można było udzielić na nie wiarygodnej odpowiedzi. Ponadto w przypadku ankiet anonimowych pytania nie mogą dotyczyć takich kwestii, które mogłyby ujawnić osobę respondenta, gdyby na to pytanie odpowiedział. Choć wskazywaliśmy na to wcześniej, akcentujemy ten wymóg, ze względu na jego znaczenie. 3. Pytania należy tak stawiać, aby umożliwiały one uzyskiwanie danych obiektywnych, porównywalnych i sprawdzalnych, 4. Pytania nie powinny być sugestywne, dwuznaczne, ani też podejmować spraw drażliwych w taki sposób, który mógłby u danych respondentach wy¬woływać oburzenie. 5. Pytający powinien zdawać sobie sprawę ze znaczenia kolejności stawia¬nych pytań w ankiecie oraz z wpływu tej kolejności na jakość. „To samo pytanie przy innej kolejności i w innym kontekście konsteluje inaczej świadomość odpowiadającego, a przez to prowadzić może do odmiennej odpowiedzi. Każde pytanie w ankiecie i każda odpowiedź na nie ma określoną wartość wskaźnikową w zależności od kolejności i struktury wszystkich poprze¬dnich, jak i następujących po nim pytań oraz najbliższego jego kontekstu"3. Kolejność stawianych pytań nie jest więc sprawą obojętną w ankiecie. 6. Pytania stawiane w ankietach mogą mieć charakter pytań: zamknię¬tych, półotwartych i otwartych. Zamkniętymi — nazywamy takie pytania, które są zaopatrzone z góry w przewidywane odpowiedzi, czyli są tak pomyślane, aby odpowiedzi respon¬denta trafiały po prostu w możliwości przewidywane przez pytającego. Mogą one mieć różny kształt, np.: „W którym roku urodził się Pan (i)? „Czy jest Pan (i) zadowolony (a) z wyboru kierunku studiów? Tak, Nie. Nie mam zdania"; „Jak to się stało, że wybrał Pan (i) obecny kierunek studiów? Z pośród przy¬czyn, jakie są tu zapisane może Pan (i) wybrać więcej niż jedną: a) sam (a) dokonałem (am) wyboru; b) posłuchałem (am) rodziców; c) zostałem (am) skierowany (a) na studia; d) udałem (a) się za namową kolegów". W tym ostatnim przykładzie mamy do czynienia z tzw. kafeterią py¬tań, tzn. z pewnym zestawem pytań zawierających od razu propozycję ewentual¬nych odpowiedzi. Co zrobić kiedy respondent może wskazać więcej niż jedną z ewentualnych odpowiedzi czy przyczyn danego zachowania? Otóż wówczas trze¬ba prosić, aby wskazał, którą z nich stawia na pierwszym miejscu, tzn. uważa za pierwszorzędną, którą na drugim miejscu, uważając ją drugorzędną itd. Tego rodzaju wskazania dokonane przez respondentów pozwalają badającemu usta¬lić hierarchię ważności odpowiedzi lub przyczyn, według opinii badanych. Jeżeli taką kafeterię kończymy pytaniem np. typu: „Proszę wskazać inne przyczyny poza wymienionymi..." — pozostawiając tym samym pewną swo¬bodę respondentom co do odpowiedzi — to mamy wówczas do czynienia z tzw. pytaniem półotwartym. Pytania otwarte — dają respondentowi natomiast całkowitą swobo¬dę odpowiedzi. W tym celu pozostawiamy stosunkowo więcej miejsca w an¬kiecie na odpowiedź. Oto przykład takiego pytania: „Jak to się stało, że spośród wielu możliwych zawodów wybrał (a) Pan (i) zawód nauczyciela?....................................................". Niewątpliwie pytania omawianego typu są trudniejsze dla respondenta, gdyż wymagają z jego strony znacznie większego wysiłku intelektualnego na sformułowanie odpowiedzi, niż pytania zamknięte. Nastręczaj ą one też więcej trudności badającemu przy opracowaniu zebranych ankiet, ponieważ odpo¬wiedzi tego rodzaju wymagają wcześniejszej kategoryzacji. Szczególnym typem pytań stosowanych w ankietach są tzw. pytania fil¬trujące, stawiane wtedy, gdy chcemy spośród respondentów dokonać elimi¬nacji tych osób, które nie mają nic do powiedzenia na dany temat. 7. Jeżeli w ankiecie stawiamy pytania zamknięte albo półotwarte, to w tych wszystkich przypadkach, w których zawieraj ą one propozycje alternatywnych odpowiedzi, należy posługiwać się na tyle klarownymi i ostrymi al¬ternatywami, ażeby pozwalały one na możliwie jednoznaczne rozdzielanie treści wypowiedzi w sposób wyraźny i zdecydowany. Wygląd zewnętrzny ankiety Wygląd zewnętrzny ankiety nie jest także bez znaczenia w badaniach. Okre¬śla go w pewnym sensie charakter ankiety. Z uwagi na to, że trudno byłoby podać wyczerpujący katalog wskazań dla wszystkich możliwych ankiet, ogra¬niczę się zatem do kilku ogólnych uwag na ten temat. Otóż — jak wiadomo — rozmiar ankiety nie powinien być taki, żeby znie¬chęcał respondenta do jej wypełnienia. Ale też nie jest jednak również wska¬zane, aby ankieta była bardzo zadrukowana, ponieważ może wówczas stać się mało przejrzysta. Rozmiar ankiety zależy więc ograniczać głównie poprzez eliminację pytań stawianych po prostu „na wszelki wypadek" lub ze względu na „interesujące kwestie", które jednakże nie są ściśle związane z tematem badań. Dbając o rozsądne wykorzystanie każdej strony, nie należy wszakże popadać w przesadę, wpływającą negatywnie na przejrzystość i estetykę an¬kiety. Ankieta powinna być także czytelna i przejrzysta. Każdą grupę problemo¬wą, podobnie jak każde pytanie, należy wyraźnie oznaczyć liczbami albo lite¬rami. Należy również zachować odpowiednie odstępy między wierszami, aby dać szansę na szerszą wypowiedź, zwłaszcza przy pytaniach otwartych. W przypadku wielostronicowych ankiet dobrze zachować przynajmniej jedną stro¬nę niezadrukowaną, zaznaczając w części instruktażowej, aby respondenci wy¬korzystywali ją dla ewentualnych szerszych wypowiedzi podając numer pyta¬nia, którego ta odpowiedź dotyczy. Mamy wówczas pewną szansę na uzyska¬nie dodatkowych wypowiedzi . Uwagi na temat przydatności badań ankietowych Badania ankietowe, w przeciwieństwie do innych badań podejmowanych w naukach społecznych, nie wymagają wielkich zespołów badawczych, a rów¬nocześnie są stosunkowo tanie i pozwalają na szybkie przebadanie nawet du¬żych zbiorowości. Na skutek tego są one często stosowane przy rozległych badaniach prowadzonych przez różne instytucje zajmujące się badaniami opi¬nii publicznej (np.Instytut Gallupa), a ich wyniki przedostają się częściej niż inne do wiadomości szerokich mas. Nie jest więc przypadkiem, że w odczuciu społecznym badania ankietowe są uważane za najbardziej typowe zwłaszcza dla socjologii, a ankieta — jest niekiedy nawet uważana za podstawowe na¬rzędzie badawcze tej nauki. Jak wiele potocznych mniemań, tak i to również jest niesłuszne. Pomimo wspomnianych zalet badania ankietowe nie są wcale tak łatwe do przeprowadzenia, jak to się wielu amatorom socjologii wydaje. Jeżeli są rzeczywistym, a nie tylko fikcyjnym, czyli pseudonaukowym przed¬sięwzięciem, to wymagają zarówno dużego doświadczenia badawczego, jak też i dobrego przygotowania metodologicznego, osoby przeprowadzającej ba¬dania tego typu. Wskażmy również na to, że ze względu na wspomniane właściwości badań ankietowych są one zalecane wszędzie tam, gdzie trudno stosować inne meto¬dy badawcze, ale i wówczas oczywiście nie powinno się korzystać z nich w sposób nieliczący się z wymogami metodologicznymi. PRZYPISY 1 Zob. W. Wiśniewski, Wpływ sposobu stawiania pytań w ankiecie na rodzaj odpowiedzi, w: Studia Socjologiczne, 1963, nr 4, s.57-71; E. Noelle, Umfragen in der Massengesellschaft, op.cit., s.54-94. 2 Zob. C. Selltiz, M. Jahoda, M. Deutsch i S. Cook, op.cit., s.12-17. 3 Zob. T. Szczurkiewicz, Niektóre uwagi krytyczne o ankietach, w: Zeszyty Naukowe UMK Filozofia II, Toruń 1968. s.4. Artykuł ten znajdzie Czytelnik również w książce tegożAutora pt. Studia socjologiczne, op.cit.,s.41-53. 4 Dużo informacji na temat badań ankietowych zawiera książka M. Grawitz pt. Methodes des sciences sociales, op. cit, s.668-717. Zob. też: R. Mayntz, K. Holm, P. Hiibner, Wprowadze¬nie do metod socjologii empirycznej, op.cit.,s.133-146.