Wyszukiwarka:
Artykuły > Studia >

3. Aktywa banku i ich ewidencja




3. Aktywa banku i ich ewidencja 3.1 Klasyfikacja aktywów bankowych Ze względu na wagę zagadnienia oraz specyfikę prowadzonej działalności, klasyfikacja aktywów banków znalazła swoje odzwierciedlenie w ustawie z dnia 29 września 1994 r o rachunkowości (Dz.U. Nr 121, poz. 591 z późniejszymi zmianami). Zagadnieniu temu poświęcony został załącznik Nr 2 do powołanej ustawy, w którym przedstawiono układ obowiązującego banki bilansu (pozycje bilansowe aktywów i pasywów). Z powyższego wynika, że aktywa banków ewidencjonowane wg planów kont opracowanych przez banki, opartych na zasadach wynikających z ustawy o rachunkowości oraz wzorcowego planu kont dla banków (zarządzenie Nr 4/95 Prezesa NBP z dnia 22 lutego 1955 r.), należy grupować i ujmować w bilansie w układzie ściśle określonym załącznikiem do ustawy o rachunkowości. W opracowywanych bilansach banki mają obowiązek ujmowania aktywów w następującym układzie: I. Kasa, środki w Banku Centralnym 1. A vista 2. Rezerwa obowiązkowa 3. Inne środki Do aktywów wykazywanych w powyższych pozycjach bilansu zaliczone zostały operacje ewidencjonowane na kontach Zespołu 1 wzorcowego planu kont, dotyczące operacji kasowych oraz na rachunkach w Banku Centralnym (bieżącym i terminowych). II. Dłużne papiery wartościowe uprawnione do redyskonta w Banku Centralnym Do aktywów wykazywanych w tej pozycji bilansu zalicza się w szczególności (niemal wyłącznie) weksle handlowe przyjęte od klientów banku, które bank ma prawo zgłosić do redyskonta w NBP (np. z tytułu kredytów preferencyjnych na skup płodów rolnych). III. Należności od innych instytucji finansowych 1. A vista 2. Terminowe Do aktywów wykazywanych w powyższych pozycjach bilansu zalicza się pozostałe aktywa ewidencjonowane w Zespole Nr 1 wzorcowego planu kont nie ujęte w poz. I i II bilansu. IV. Należności od klientów i sektora budżetowego Do aktywów wykazywanych w powyższej pozycji bilansu zalicza się wszystkie należności ewidencjonowane w Zespole 3 wzorcowego planu kont. V. Dłużne papiery wartościowe Emitentów państwowych Innych emitentów (w tym odkupione weksle) Do aktywów wykazywanych w powyższych pozycjach bilansu zalicza się papiery wartościowe ewidencjonowane na kontach Zespołu Nr 4 wzorcowego planu kont, z podziałem na emitentów państwowych i nie państwowych oraz odkupione weksle - o stałej kwocie dochodu. VI. Akcje, udziały i inne papiery wartościowe o zmiennej kwocie dochodu W pozycji tej wykazywane są papiery wartościowe ewidencjonowane w Zespole Nr 4 wzorcowego planu kont, które charakteryzują się zmienną stopą dochodu. Odnośnie do aktywów wykazywanych w pozycjach VI i IX bilansu godnym podkreślenia jest fakt, że wykaz kont w Zespole Nr 4 wzorcowego planu kont nie przewiduje podziału kont na ewidencjonujące oddzielnie papiery wartościowe o stałej i zmiennej stopie dochodu. Z tego też względu aby móc spełnić obligatoryjny obowiązek oddzielnego ich wykazania w bilansie, należy ewidencję księgową rozszerzyć o dodatkowe konta. VII. Akcje i udziały w jednostkach zależnych W instytucjach finansowych W pozostałych jednostkach Do aktywów wykazywanych w powyższych pozycjach bilansu zalicza się akcje i udziały posiadane w jednostkach zależnych (ponad 50 % głosów na walnym zgromadzeniu i ponad 50 % kapitału) ewidencjonowanych na kontach w Zespole 0 wzorcowego planu kont, z podziałem na podmioty finansowe i nie finansowe (konta 020 i 021). VIII. Akcje i udziały w jednostkach stowarzyszonych W instytucjach finansowych W pozostałych jednostkach Do aktywów wykazywanych w powyższych pozycjach bilansu zalicza się akcje i udziały posiadane w jednostkach stowarzyszonych (nie mniej jak 20 % i nie więcej jak 50 % udziału w kapitale) ewidencjonowanych na kontach w Zespole 0 wzorcowego planu kont, z podziałem na podmioty finansowe i nie finansowe (konta 022 i 023). Akcje i udziały w innych jednostkach o stałej kwocie dochodu W instytucjach finansowych W pozostałych jednostkach Do aktywów wykazywanych w powyższych pozycjach bilansu zalicza się akcje i udziały posiadane przez bank w jednostkach, w których wielkość tych udziałów nie przekracza 20 %, z dodatkowym podziałem na podmioty finansowe i nie finansowe (konta 024 i 025). Wartości niematerialne i prawne Koszty organizacji poniesione przy założeniu lub późniejszym rozszerzeniu spółki akcyjnej Wartość firmy Inne wartości niematerialne i prawne Zaliczki na poczet wartości niematerialnych i prawnych W powyższych pozycjach aktywów bilansu wykazuje się poniesione i rozliczone nakłady inwestycyjne, w wyniku których nie powstał rzeczowy majątek trwały lecz wartości niematerialne i prawne - pomniejszone o dotychczasowe umorzenia (konto 049). Wykazywanie wartości niematerialnych i prawnych (w bilansie) aż w czterech pozycjach zmusza do rozszerzenia zakresu ewidencji księgowej wartości niematerialnych i prawnych, ujętych w Zespole 0 wzorcowego planu kont tylko na dwóch kontach (konta 040 i 041), do niezbędnej ilości kont (co najmniej czterech). Rzeczowy majątek trwały Nieruchomości Pozostałe środki trwałe Inwestycje rozpoczęte Zaliczki na poczet inwestycji W powyższych pozycjach aktywów bilansu wykazuje się wartość netto majątku trwałego (wartość początkowa wykazywana na kontach 030 i 031 pomniejszona o dotychczasowe umorzenia ewidencjonowane na koncie 039). Akcje własne i udziały do zbycia W tej pozycji aktywów bilansu wykazuje się akcje własne ewidencjonowane w Zespole 4 wzorcowego planu kont na koncie 461-Akcje własne do zbycia. Inne aktywa Przyjęte aktywa – do zbycia Pozostałe W pozycji 1 wykazuje się przyjęte przez banki aktywa do zbycia (środki trwałe i obrotowe), głównie za długi, ewidencjonowane wg cen rynkowych na kontach 090, 091, 092 i 093 w Zespole 0 wzorcowego planu kont, skorygowane o ich umorzenia (konto 099) i utworzoną rezerwę na deprecjację (konto o98). W pozycji 2 wykazuję się pozostałe aktywa nie kwalifikujące się do żadnej innej pozycji bilansu. Rozliczenia międzyokresowe W tej pozycji aktywów bilansu wykazuje się poniesione przez banki koszty (zapłacone z góry) dotyczące przyszłych okresów, ewidencjonowane na kontach 530 i 534 w Zespole Nr 5 wzorcowego planu kont. 3.2. Ewidencja aktywów bankowych Klasyfikacja aktywów bankowych opisana w poprzedniej części wykładu służy przede wszystkim sporządzeniu sprawozdawczości finansowej dla odbiorców zewnętrznych, na podstawie której można dokonać oceny bezpieczeństwa depozytów ulokowanych w banku. Służy również celom wewnętrznym, a przede wszystkim racjonalnemu zarządzaniu aktywami banków. Niezależnie od tego klasyfikacja aktywów służy celom makroekonomicznym. Np. podział należności na od podmiotów finansowych, nie finansowych i budżetowych, krajowych i zagranicznych, (w ślad za tym również kosztów i przychodów), po dodatkowym uwzględnieniu terytorialności rozmieszczenia banków, pozwala na uzyskiwanie informacji niezbędnych do prowadzenie polityki monetarnej Państwa. 3.3 Wycena aktywów bankowych Ogólne zasady wyceny aktywów w bankach wynikają z ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości (Dz.U. Nr 121, poz. 591 z późniejszymi zmianami), zaś szczegółowe z uchwały Nr 1/98 Komisji nadzoru Bankowego z dnia 3 czerwca 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad rachunkowości banków i sporządzania informacji dodatkowej (Dz. Urz. NBP Nr 14, poz. 27). Podstawowymi zasadami wyceny aktywów wszystkich podmiotów gospodarczych, a banków w szczególności, są: zasada ostrożnej wyceny oraz wiernego przedstawienia sytuacji majątkowej i finansowe. Podstawowe zasady wyceny aktywów wynikające z art. 28 ustawy o rachunkowości są następujące: inwestycje rozpoczęte – według cen nabycia lub kosztów wytworzenia, 2. udziały w innych jednostkach i długoterminowe papiery wartościowe (lokaty) – według cen nabycia pomniejszonych o odpisy spowodowane trwałą utratą ich wartości, 3. środki trwałe oraz wartości niematerialne i prawne - według cen nabycia lub kosztów wytworzenia, lub wartości po aktualizacji wyceny pomniejszonej o odpisy amortyzacyjne ((umorzeniowe), 4. zapasy rzeczowych składników majątku obrotowego oraz krótkoterminowe papiery wartościowe (przeznaczone do obrotu) – według cen nabycia lub kosztów wytworzenia nie wyższych od ich ceny sprzedaży netto na dzień bilansowy, 5. dłużne papiery wartościowe - według cen sprzedaży, z tym że różnice pomiędzy ceną nabycia, a aktualną cena sprzedaży zalicza się do kosztów lub przychodów z operacji finansowych, 6. należności, w tym również z tytułu pożyczek – w kwocie wymagającej zapłaty, 7. środki pieniężne oraz pozostałe aktywa - według wartości nominalnej. Szczegółowe zasady wyceny aktywów w bankach wynikają z Rozdziału 4 powołanej wyżej uchwały Nr 1/98 Komisji Nadzoru Bankowego. Dotyczą przede wszystkim konieczności uwzględnienia przy ich wycenie przepisów w sprawie tworzenia rezerw na ryzyko w działalności bankowej (uchwała nr 8/1999 Komisji Nadzoru Bankowego z dnia 22 grudnia 1999 r.). Ponadto w przepisach szczegółowych dotyczących wyceny aktywów w bankach uwzględniono: - zasady wyceny metali szlachetnych nie zaliczanych do rzeczowych składników majątku obrotowego – w cenie nabycia nie wyższej od notowań giełdowych, - należności, w tym pożyczki, kredyty i środki na rachunkach bankowych wykazuje się w kwocie wymagającej zapłaty, która obejmuje również odsetki od należności, których obowiązek kapitalizacji wynikł z ustawy lub umowy, - papiery wartościowe przeznaczone do obrotu, lokacyjne i z prawem do kapitału wycenia się według ceny nabycia powiększonej o naliczone odsetki, dyskonto, premię itp., pomniejszonej o odpisy z tytułu trwałej utraty ich wartości. papiery wartościowe stanowiące obligacje restrukturyzacyjne wykazuje się według ceny nabycia powiększonej o odsetki nie wypłacone przez budżet państwa, które zgodnie z przepisami zwiększają ich wartość, aktywa przejęte za długi – wykazuje się według ceny stanowiącej cenę długu nie wyższej jednak od ceny możliwej do uzyskania z ich sprzedaży, aktywa stanowiące pozycje walutowe bilansu wykazuje się w złotych po przeliczeniu według średniego kursu ustalanego przez prezesa NBP, obowiązującego na dzień bilansowy. Stany aktywów wykazywanych w księgach rachunkowych banków podlegają rocznej i okresowej inwentaryzacji, której podstawowym celem jest: porównanie danych wynikających z ksiąg rachunkowych ze stanem faktycznym, rozliczenie finansowe stwierdzonych różnic inwentaryzacyjnych (w tym osób majątkowo odpowiedzialnych za powierzone mienie) oraz dokonanie oceny gospodarczej wykorzystania i przydatności składników majątkowych. Szczególne znaczenie w bankach posiada inwentaryzacja środków pieniężnych, papierów wartościowych oraz stanu środków na rachunkach bankowych kredytów i pożyczek.